ไตรภูมิคืออะไร? 31 ภูมิ สวรรค์ 6 ชั้น นรก 8 ขุม ตามคติไทย

ไตรภูมิพระร่วงแบ่งโลกเป็น 3 ภูมิ 31 ภูมิย่อย ไม่มีภูมิไหนถาวร พระยายมราชเปิดบัญชีบุญบาป และผีกับขวัญของชาวบ้านก็ซ้อนอยู่ในระบบเดียวกัน

ไตรภูมิคืออะไร ใครแต่ง และ 31 ภูมิมีอะไรบ้าง

ไตรภูมิพระร่วงเป็นวรรณคดีโลกศาสตร์เล่มแรกของไทย วิกิพีเดียไทยบอกว่าพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไท) ทรงรวบรวมจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และฎีกา เนื้อหาพรรณนาที่อยู่ ที่ตั้ง และการเกิดของมนุษย์ สัตว์นรก เปรต อสุรกาย และเทวดา โดยมีเขาพระสุเมรุเป็นหลัก คนไทยรับภาพโลกหลังตายผ่านอีกสองทางด้วย คือพระสูตรในพระไตรปิฎกอย่างเทวทูตสูตร และเรื่องพระมาลัยที่ไปเยือนนรกกับสวรรค์

31 ภูมิแบ่งตามสิ่งที่พาไปเกิด กามภูมิ 11 คือโลกที่ยังมีกาม ประกอบด้วยอบายภูมิ 4 มนุษย์ 1 และสวรรค์ 6 ชั้น รูปภูมิ 16 ชั้นเป็นของพรหมที่ยังมีรูป อรูปภูมิ 4 ชั้นเป็นของพรหมที่มีแต่จิต ตำราไหว้พระของพม่าก็นับ 31 เท่ากัน แต่จัดกลุ่มต่างออกไป เป็นพรหม 20 เทวโลก 6 มนุษย์ 1 และอบาย 4

ไตรภูมิพระร่วงยังแยกคำว่าเทวดาออกเป็น 3 แบบ สมมติเทวดาคือกษัตริย์ในแผ่นดินที่ปกครองด้วยทศพิธราชธรรม อุปปัติเทวดาคือผู้ที่เกิดในสวรรค์ 6 ชั้นขึ้นไปถึงพรหมโลก และวิสุทธิเทวดาคือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันต์ที่เข้าสู่นิพพาน

แผนที่ไตรภูมิ: เขาพระสุเมรุเป็นแกน

ไตรภูมิวางทุกภูมิไว้รอบแกนเดียวคือเขาพระสุเมรุ ล้อมด้วยเขาสัตตบริภัณฑ์ 7 ทิวกับทะเลสีทันดร 7 ชั้น มีทวีปทั้งสี่อยู่รอบเขา โลกของเราคือชมพูทวีปทางทิศใต้ และขอบนอกสุดเป็นกำแพงจักรวาล สวรรค์สองชั้นล่างยังติดกับภูเขา จาตุมหาราชิกาอยู่บนยอดเขายุคันธรทั้ง 4 ด้านของเขาพระสุเมรุ ดาวดึงส์อยู่บนยอดเขาพระสุเมรุ ซึ่งวิกิพีเดียไทยบอกว่าสูง 80,000 โยชน์ ชั้นที่สูงกว่านั้นลอยอยู่ ยามาอยู่สูงกว่าดาวดึงส์ 84,000 โยชน์ และสูงกว่าพระอาทิตย์จนเทวดาที่นั่นไม่เคยเห็นพระอาทิตย์

ข้างล่าง นรกอยู่ใต้ชมพูทวีป อสูรที่ถูกท้าวสักกะโยนลงจากเขาพระสุเมรุเพราะเมาอยู่ในมหาสมุทรที่เชิงเขา และนอกกำแพงจักรวาล ในช่องระหว่างจักรวาลสามอัน มีโลกันตนรกที่แสงอาทิตย์และจันทร์ส่องไม่ถึง ส่วนข้างบน พรหมชั้นต่ำสุดอยู่ไกลจนถ้าทิ้งหินก้อนเท่าโลหปราสาทลงมา ต้องใช้ 4 เดือนจึงถึงพื้น

แม้พรหมก็ไม่พ้นวันสิ้นกัลป์ ไตรภูมิพระร่วงเล่าว่าเมื่อไฟไหม้กัลป์ ไฟขึ้นไปถึงพรหม 3 ชั้นแรก เมื่อน้ำท่วม น้ำขึ้นไปถึงชั้นอาภัสสรา แล้วลมก็พัดพรหมอีก 3 ชั้นเหนือขึ้นไป คือปริตตสุภา อัปปมาณสุภา และสุภกิณหา

สวรรค์ 6 ชั้นกับพรหม 20 ชั้น

เส้นแบ่งใหญ่ในภูมิของเทวดาคือบุญกับฌาน สวรรค์ 6 ชั้นเป็นของผู้ทำบุญ ตัวบทบอกรวมว่าให้ทาน รักษาศีล เมตตาภาวนา และอุปัฏฐากพ่อแม่ ครูบาอาจารย์ และสมณพราหมณ์ผู้มีศีล โดยไม่ได้แยกว่าบุญแบบไหนไปชั้นไหน คนบุญน้อยได้เกิดแค่ที่ประตูหรือกำแพงวิมานของเทวดาองค์อื่นและเป็นข้าของเขา พรหมโลกใช้เกณฑ์อีกแบบ บวชและมีศีลเท่าไรก็ไม่พอถ้าไม่ได้ฌาน และได้ฌานขั้นไหนก็ไปชั้นนั้น

อายุเป็นสิ่งที่บอกลำดับชั้นได้ชัดที่สุด สวรรค์ชั้นแรกอยู่ 500 ปีทิพย์ แล้วเพิ่มเท่าตัวทุกชั้นจนถึง 16,000 ปีทิพย์ พอขึ้นไปถึงพรหม หน่วยเปลี่ยนเป็นกัลป์ และอรูปพรหมชั้นบนสุดอยู่ได้ 84,000 มหากัลป์ ถึงอย่างนั้นทุกชั้นยังมีวันหมด เทวดาจุติด้วยเหตุ 4 อย่าง คือสิ้นอายุ สิ้นบุญ สิ้นอาหาร และความโกรธ พรหมชั้นอสัญญีสัตตาที่ภาวนาขอไม่ให้มีใจ อยู่ครบ 500 มหากัลป์แล้วก็กลับไปเกิดตามบุญบาป เพราะยังไม่ถึงนิพพาน มีแต่สุทธาวาส 5 ชั้นที่รับพรหมอนาคามี ซึ่งสิ้นอายุแล้วเข้านิพพาน ไม่กลับมาเกิดเป็นมนุษย์อีก

ชั้นบนสุดของไตรภูมิคือเนวสัญญานาสัญญายตนะ ไม่ใช่ที่อยู่ของพระเจ้าผู้สร้าง เพราะพุทธไม่มีผู้สร้างโลก ในไตรภูมิ เทวดาทุกชั้นเป็นสถานะที่ได้มาด้วยบุญหรือฌาน และยังอยู่ในวัฏสงสาร ต่ำกว่าพระพุทธเจ้ากับพระอรหันต์ ตารางข้างล่างเรียงครบ 26 ชั้น ส่วนการเทียบกับสวรรค์ของความเชื่ออื่นทั่วโลกอยู่ในตอนสวรรค์มีกี่ชั้น

อบายภูมิกับมหานรก 8 ขุม: อยู่นานแค่ไหน

อบายภูมิมี 4 คือนรก เปรต อสุรกาย และสัตว์เดรัจฉาน ไปเกิดเพราะบาป ตัวบทบอกว่าต้นเหตุคือใจร้าย 12 ดวงที่มีรากเป็นโลภะ โทสะ โมหะ และวิกิพีเดียไทยหน้านรกภูมิเขียนไว้ว่าสัตว์ไม่ได้ถูกเทพส่งลงนรกตามคำพิพากษา แต่ไปเพราะกรรมที่ตัวเองทำ อยู่นานตามโทษ แล้วไปเกิดตามกรรมที่เหลือ

นรกในไตรภูมิซ้อนกันหลายระดับ มหานรก 8 ขุมเรียงลงไป สัญชีพอยู่บนสุด อเวจีลึกสุด รอบมหานรกมีนรกบ่าว ตัวบทเล่าละเอียดเฉพาะ 16 ขุมที่ล้อมสัญชีพ ส่วนวิกิพีเดียนับอุสสทนรกรวม 128 ขุมและยมโลกอีก 360 ขุม ตัวบทบอกว่ามหานรกทุกขุมเป็นห้องสี่เหลี่ยม พื้นกับฝาเป็นเหล็กแดง มีประตู 4 ทิศ ในมหานรกไม่มียมบาล ไฟที่ไหม้คือบาปของคนนั้นเองที่ลุกเป็นฟืน

หน่วยเวลาคือสิ่งที่ผูกนรกกับสวรรค์เข้าเป็นระบบเดียว หนึ่งวันหนึ่งคืนในสัญชีพเท่ากับ 9 ล้านปีมนุษย์ ซึ่งเท่ากับอายุทั้งชีวิตของเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกา หนึ่งวันในกาฬสุตตเท่ากับ 36 ล้านปี เท่าอายุเทวดาดาวดึงส์ แล้วลงไปทีละขุม ตัวเลขรายวันคูณ 4 ไปเรื่อยๆ จนหนึ่งวันในตาปนะเท่ากับ 9,216,000,000 ปี วิกิพีเดียญี่ปุ่นก็เขียนความสัมพันธ์นี้ไว้ตรงๆ ว่าวันหนึ่งในนรกขุมแรกเท่ากับ 500 ปีของสวรรค์จาตุมหาราชิกา ตารางข้างล่างใช้ตัวเลขของไตรภูมิพระร่วงบนวิกิซอร์ซ ซึ่งคิดปีละ 360 วัน

สองขุมล่างไม่นับเป็นปีแล้ว มหาตาปนะนับปีเดือนไม่ถ้วนจนต้องนับเป็นกัลป์ อเวจีรับผู้ทำปัญจานันตริยกรรม และต้องทนทุกข์สิ้นกัลป์หนึ่ง ถ้าไฟล้างกัลป์มาถึงก่อนครบโทษ ลมบาปจะพัดไปอเวจีของจักรวาลอื่นต่อ นอกกำแพงจักรวาลยังมีโลกันตนรกสำหรับคนทำร้ายพ่อแม่และสมณพราหมณ์ ที่นั่นมืดตลอดชั่วพุทธันดร เห็นแสงเพียง 5 ครั้งในสมัยของพระพุทธเจ้าแต่ละองค์ ครั้งละชั่วดีดนิ้ว การเทียบนรกไทยกับนรกทั่วโลกอยู่ในตอนนรกมีกี่ขุม

นรกบ่าว 16 ขุมรอบสัญชีพ: บาปไหน โทษอะไร

ตัวบทไตรภูมิพระร่วงไม่ได้แยกบาปให้มหานรกทีละขุม บอกรวมว่าคนฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ เป็นชู้ โกหก พูดหยาบ กินเหล้า ตระหนี่ และไม่เคารพผู้ใหญ่กับนักบวช ไปมหานรก 8 ขุมตามบาปหนักเบา ที่จับคู่บาปกับโทษเป็นรายขุมคือนรกบ่าว 16 ขุมรอบสัญชีพ ซึ่งเล่าผ่านตอนที่พระมาตลีพาพระเจ้าเนมิราชไปดู ส่วนนรกบ่าวรอบมหานรกอีก 7 ขุม ตัวบทบอกเพียงว่าร้ายกว่านี้มาก

บาปใน 16 ขุมนี้หลายข้อเป็นเรื่องในชีวิตประจำวัน ทั้งขุนนางเก็บส่วยเกิน คนปนแกลบในข้าวเปลือกแล้วขาย คนโกงตาชั่ง คนฆ่าปลาไปขายในตลาด และคนเรี่ยไรเงินทำบุญแล้วเก็บไว้เอง บาปต่อพ่อแม่และผู้มีศีลอยู่ในขุมที่ 2 3 5 และ 11 ชู้มี 3 ขุมคือ 13 14 และ 15 และขุมที่ 16 มิจฉาทิฏฐิ ตัวบทบอกว่าทุกข์กว่าทุกขุมที่เล่ามาก่อน

เปรต อสุรกาย และสัตว์เดรัจฉาน

เปรตเป็น 1 ใน 4 อบายภูมิ หิวโหยตลอด บางพวกเห็นน้ำเป็นหนองเลือด ไตรภูมิพระร่วงตอนเปตภูมิเล่าว่าเปรตจำพวกหนึ่งเอาค้อนเหล็กแดงตีหัวตัวเองไม่หยุด เพราะชาติก่อนเคยตีหัวพ่อแม่ วิกิพีเดียไทยเล่าถึงขุปปีปาสิกเปรต ซึ่งเป็นคนตระหนี่ไม่ทำทาน อาหารเข้าปากเมื่อไรก็กลายเป็นหินหรือทราย

เปรตเป็นภูมิที่คนเป็นยื่นมือไปถึงได้ คัมภีร์เปตวัตถุในพระไตรปิฎกเล่าว่าบุญที่คนเป็นทำแล้วอุทิศไปช่วยญาติที่เกิดเป็นเปรตได้ ปรทัตตูปชีวิเปรตอยู่ได้ด้วยบุญที่คนอื่นอุทิศ ถ้าไม่มีใครอุทิศก็กินเลือดหนองของตัวเอง ติโรกุฑฑสูตรเล่าว่าเปรตมายืนนอกฝาเรือน ที่ทางสามแพร่งสี่แพร่ง และใกล้ประตู ทานที่ถวายสงฆ์แล้วอุทิศไปถึงเปรตเหมือนน้ำฝนไหลจากที่ดอนลงที่ลุ่ม และการร้องไห้ไม่เป็นประโยชน์แก่ผู้ตาย

ข้อมูลที่เรามีเรื่องอสุรกายในตัวบทไตรภูมิยังน้อย เรื่องเล่าฝั่งพุทธที่วิกิพีเดียอังกฤษสรุปไว้บอกว่าอสูรเคยอยู่ดาวดึงส์ เมาแล้วถูกท้าวสักกะโยนลงจากเขาพระสุเมรุ ไปอยู่ในมหาสมุทรที่เชิงเขา และทำสงครามกับเทวดา สัตว์เดรัจฉานก็เป็นอบายภูมิเช่นกัน สัตว์เกิดเป็นคนได้และคนเกิดเป็นสัตว์ได้ แหล่งยกตัวอย่างม้ากัณฐกะของเจ้าชายสิทธัตถะ ที่ตายแล้วเกิดเป็นพราหมณ์และบรรลุธรรม แต่ก็บอกด้วยว่าผู้ที่ตกอบายแล้วกลับมาเป็นคนได้ยากมาก โดยเปรียบกับเต่าตาบอด

ศาลพระยายมราชและบัญชีบุญบาป

ไตรภูมิพระร่วงเล่าขั้นตอนหลังตายไว้เป็นลำดับ ผู้ตายทุกคนไปไหว้พระยายมราชก่อน พระยายมราชถามว่าทำบาปอะไรมา ให้ระลึกแล้วบอกตามจริง ที่นั่นมีเทวดา 4 องค์ถือบัญชี บุญจดชื่อลงแผ่นทอง บาปจดลงแผ่นหนังหมา คนมีบุญระลึกได้เองและบัญชีทองตรงกัน ก็ได้ขึ้นสวรรค์ คนที่บอกบาปของตัวเองไม่ได้ เทวดาอ่านบัญชีหนังหมาให้ฟังจนสารภาพ แล้วพระยายมราชกับเทวดาจึงสั่งยมบาลพาไปนรกตามบาปหนักเบา

คนที่ทำทั้งบุญและบาป เทวดาชักบุญกับบาปมาดูทั้งสองฝ่าย ฝ่ายไหนหนักก็ไปฝ่ายนั้นก่อน ขึ้นสวรรค์ก่อนก็ยังต้องกลับมาใช้บาปภายหลัง ส่วนคนที่บุญกับบาปเท่ากันพอดีกลายเป็นยมบาลเสียเอง ได้สมบัติทิพย์เหมือนเทวดา 15 วัน แล้วตกนรก 15 วัน สลับไปจนสิ้นบาป ตัวบทเรียกกลุ่มนี้ว่าเปรตวิมาน และพระยมเองก็เป็นเจ้าแห่งเวมานิกเปรต

แหล่งอื่นเล่าต่างจากนี้หลายจุด เทวทูตสูตรในพระไตรปิฎกให้พระยมถามคนที่ตกนรกว่าเคยเห็นเทวทูตทั้ง 5 ไหม คือทารก คนแก่ คนป่วย นักโทษ และคนตาย เพื่อให้ระลึกถึงกุศลที่เคยทำ ระลึกได้ก็พ้น ระลึกไม่ได้ยมบาลก็พาไปลงโทษ คติไทยทั่วไปให้พระยมมีเสมียน 2 องค์แทนเทวดา 4 องค์ คือพระสุวรรณเลขาจดบุญในแผ่นทอง กับพระสุวานเลขาจดบาปในหนังสุนัข และตำนานพื้นบ้านเรื่องหนึ่งเล่าว่าพญายมราชเคยเป็นผู้นำหมู่บ้านที่ตัดสินเที่ยงธรรม ตายแล้วเกิดเป็นกุมภัณฑ์ในชั้นจาตุมหาราชิกา ท้าววิรุฬหกจึงแต่งตั้งให้ตัดสินคนตาย

ตายแล้วช่วงแรก: เกิดใหม่ทันทีหรือรอ ทำบุญกี่วัน

เรื่องช่วงแรกหลังตาย ตำราฝั่งอภิธรรมตอบว่าไม่มีช่วงรอ จิตดวงสุดท้าย (จุติจิต) ดับแล้วจิตแรกของภพใหม่ (ปฏิสนธิจิต) เกิดต่อทันที ยกเว้นพระอรหันต์ที่ไม่เกิดอีก ตำราบอกด้วยว่าจิตก่อนตายสำคัญ ถ้าระลึกถึงกุศลก็เกิดเป็นเทวดาได้ แต่วิกิพีเดียอังกฤษบันทึกว่าพระและฆราวาสเถรวาทจำนวนมากเชื่อว่ามีภพกลาง เรียกว่าคันธัพพะหรืออันตราภพ ซึ่งขัดกับอภิธรรมแบบดั้งเดิม

ฝั่งพิธีกรรม งานศพไทยนิมนต์พระสวดอภิธรรม 3, 5 หรือ 7 คืน พระชักผ้าบังสุกุล ญาติกรวดน้ำอุทิศส่วนกุศล แล้วทำบุญ 7 วัน 50 วัน และ 100 วัน แหล่งที่เราอ่านไม่ได้บอกว่าช่วงนั้นวิญญาณอยู่ที่ไหน งานศพเป็นพิธีวงจรชีวิตเดียวที่พระเถรวาทมักเข้าไปเกี่ยว และเรื่องพระมาลัย ที่สัตว์นรกฝากให้ญาติทำบุญไปให้ ก็เคยเป็นส่วนหนึ่งของงานศพไทยในศตวรรษที่ 19

ปฏิทินก็ผูกกับนรกด้วย สารทเดือนสิบของภาคใต้เชื่อว่าบรรพบุรุษที่ติดอยู่ในนรกถูกปล่อยขึ้นมาตั้งแต่แรม 1 ค่ำ เดือน 10 เพื่อรับส่วนบุญจากลูกหลาน แล้วกลับลงไปแรม 15 ค่ำ ช่วงนี้มีการตั้งเปรตแล้วชิงเปรต และใครไม่ร่วมถูกมองว่าอกตัญญู วิกิพีเดียไทยบอกว่าประเพณีนี้มีต้นทางจากพิธีพราหมณ์ แล้วคนพุทธรับมาทำ และเทียบได้กับบุญข้าวประดับดินของลาวและสารทจีน

ชั้นพื้นบ้านที่ซ้อนอยู่: ผี ขวัญ และเมืองแถน

ไตรภูมิไม่ใช่ความเชื่อชั้นเดียวของคนไทย คติดั้งเดิมไท-ลาวบางสายเชื่อว่ามนุษย์สืบเชื้อสายลงมาจากเมืองแถนหรือเมืองฟ้า และเมื่อตาย ขวัญก็เดินทางกลับไปรวมกับบรรพบุรุษที่นั่น คนข้างหลังจึงต้องทำพิธีบอกทางให้ผู้ตาย เมื่อพุทธกับพราหมณ์เข้ามา ความเชื่อนี้ไม่ได้หายไป แต่ผสมกับไตรภูมิ ผีในศาสนาผีก็เรียงชั้นเหมือนกัน มีผีแถนเป็นผีใหญ่ ผีเมืองอย่างพระหลักเมืองกับพระเสื้อเมือง แล้วจึงถึงพระภูมิ เจ้าที่ และผีบ้านผีเรือน ความเชื่อเรื่องพระภูมิบอกว่ามี 9 องค์ ประมุขคือเจ้ากรุงพาลี

เรื่องวิญญาณ สองชั้นนี้ตอบคนละแบบในบ้านเดียวกัน พุทธเถรวาทสอนอนัตตา ไม่มีตัวตนถาวร สิ่งที่เวียนเกิดคือกระแสขันธ์ตามกรรม แต่ชาวบ้านเชื่อว่าคนมีขวัญ 32 ขวัญปกปักร่างกาย ขวัญหลุดออกไปก็ป่วย จึงต้องทำบายศรีสู่ขวัญหรือผูกข้อมือ และบทสู่ขวัญก็เอ่ยถึงทั้งพระรัตนตรัย ผี และเทวดาในคราวเดียว

ผีที่ค้างอยู่บนโลกส่วนใหญ่มาจากชั้นพื้นบ้าน คนที่ตายปัจจุบันทันด่วน เช่นถูกยิง จมน้ำ หรือรถชน เป็นผีตายโหงที่สิงอยู่ตรงที่ตาย หญิงที่ตายขณะตั้งครรภ์หรือคลอดเป็นผีตายทั้งกลม อย่างแม่นากพระโขนง หญิงที่จมน้ำตายเป็นผีพราย ศพตายโหงนิยมฝังไว้ก่อน ไม่เผาทันที บางเรื่องมีตรรกะของไตรภูมิปนอยู่ ผีกละยักษ์ที่เฝ้าสมบัติในวัดร้างเล่ากันว่าเป็นพระที่ผิดวินัย ไปเกิดไม่ได้จนกว่าจะสิ้นกรรม และเจ้ากรรมนายเวรที่คนไทยเอ่ยถึงตอนกรวดน้ำ คือผีที่ผูกใจเจ็บคนที่เคยทำไม่ดีกับตน

บางคำถูกใช้ต่างกันระหว่างตำรากับความเชื่อทั่วไป สัมภเวสีในตำราหมายถึงสัตว์ที่ยังแสวงหาที่เกิด คือทุกคนที่ยังไม่นิพพาน แต่ในความเชื่อทั่วไปหมายถึงวิญญาณเร่ร่อนที่ยังหาที่เกิดไม่ได้ ซึ่งเป็นกลุ่มที่ได้รับการเซ่นไหว้ในวันสารทจีน ส่วนยมทูตที่มารับคนตาย คำนี้มาจากคติอินเดีย และแหล่งที่อ้างก็บรรยายในบริบทอินเดียเป็นหลัก ในพระสูตรฝั่งเถรวาท เทวทูตของพระยมคือความแก่ ความเจ็บ ความตาย ไม่ใช่ผู้มารับตัว

ตัวบทกับแหล่งอื่นเล่าไม่ตรงกันตรงไหน

ไตรภูมิที่คนไทยรู้จักมาจากหลายแหล่ง ทั้งตัวบทไตรภูมิพระร่วงบนวิกิซอร์ซ อรรถกถา พระไตรปิฎก วิกิพีเดีย และความเชื่อที่เล่าต่อกันมา บางจุดจึงไม่ตรงกัน ตารางนี้รวมจุดที่เราเจอ โดยไม่ได้ตัดสินว่าฝั่งไหนถูก

ตัวบทเองก็ไม่ลงกันบางแห่ง ซึ่งน่าจะคลาดตอนคัดลอก ประโยคเรื่องยมบาลเขียนว่านรกใหญ่ ๔๘ อัน ทั้งที่มหานรกมี 8 เลขรายวันของสังฆาฏกับมหาโรรุวะไม่ตรงกับยอดรวมที่ตัวบทคิดเอง บรรทัดรายชื่อสุทธาวาสขาดชื่อสุทัสสา และอายุชั้นอกนิฏฐาพิมพ์ว่า ๑๖,๐๐ มหากัลป์ ฝั่งวิกิพีเดียหน้านรกภูมิก็มีตัวเลขที่ไม่ลงกัน ยมโลก 360 ขุม ทิศละ 10 ขุมรอบมหานรก หารแล้วได้มหานรก 9 ขุม แต่อุสสทนรก 128 ขุม ทิศละ 4 ขุม หารแล้วได้ 8

เทียบกับความเชื่อทั้งโลก

ถ้าวางไตรภูมิข้างความเชื่ออื่นในซีรีส์ตายแล้วไปไหน ไตรภูมิอยู่ในกลุ่มส่วนน้อยที่นับนรกละเอียด จาก 127 ความเชื่อที่พูดถึงนรก 70 มีแดนล่างแห่งเดียว มีแค่ 41 ที่แบ่งหลายขุม และเลข 8 ของพุทธไทยเป็นเลขหนึ่งที่ซ้ำกันในกลุ่มนี้ แต่เรื่องเวลา ไตรภูมิอยู่กับกลุ่มใหญ่ จาก 56 ความเชื่อที่ตอบว่านรกถาวรไหม 19 บอกว่าไม่ถาวร มีแค่ 5 ที่บอกว่าถาวร สวรรค์ก็คล้ายกัน ใน 48 ความเชื่อที่นับสวรรค์เป็นชั้น เลขที่พบบ่อยที่สุดคือ 7 ชั้น พบใน 16 ความเชื่อ ส่วนไตรภูมินับ 26 ชั้นเมื่อรวมพรหม

จุดที่น่าสังเกตคือสองชั้นความเชื่อในบ้านเราไปตกคนละกลุ่ม ในตอนใครตัดสินคนตาย จาก 76 ความเชื่อ 50 บอกว่ามีการตัดสิน และ 13 บอกว่ากรรมทำงานของมันเอง พุทธเถรวาทถูกนับในกลุ่มกรรมทำงานเอง ส่วนความเชื่อพื้นบ้านไทยที่มีภาพพระยมนั่งพิพากษาบนผนังวัดถูกนับในกลุ่มที่มีการตัดสิน และยมที่เปลี่ยนชื่อไปตามภาษาพบใน 16 ความเชื่อ ทั้งหมดอยู่ในเอเชีย เรื่องวิญญาณก็แยกกันแบบเดียวกัน พุทธตอบว่าไม่มีตัวตนถาวรให้นับ แต่ขวัญ 32 ของไทยกับลาวเป็นเลขสูงรองจากขวัญ 37 ของกะเหรี่ยงเท่านั้น ควรรู้ด้วยว่าศาสนาที่มีตำรามากอย่างพุทธ ฮินดู ศาสนาอับราฮัม และจีน มีรายละเอียดให้เล่ามากกว่า ความเชื่อที่ข้อมูลบางไม่ได้แปลว่าคนกลุ่มนั้นไม่ได้คิดเรื่องนี้

คำถามที่คนถามบ่อย

ไตรภูมิคืออะไร ใครแต่ง

ไตรภูมิพระร่วงเป็นวรรณคดีโลกศาสตร์เล่มแรกของไทย วิกิพีเดียไทยระบุว่าพระมหาธรรมราชาที่ 1 (ลิไท) สมัยสุโขทัยทรงรวบรวมจากพระไตรปิฎก อรรถกถา และฎีกา เล่าถึง 3 ภูมิ คือกามภูมิ รูปภูมิ และอรูปภูมิ ที่สัตว์เวียนเกิดตามกรรมจนกว่าจะถึงนิพพาน

31 ภูมิมีอะไรบ้าง

กามภูมิ 11 ได้แก่อบายภูมิ 4 (นรก เปรต อสุรกาย สัตว์เดรัจฉาน) มนุษย์ 1 และสวรรค์ 6 ชั้น รูปภูมิ 16 ชั้นของรูปพรหม และอรูปภูมิ 4 ชั้นของอรูปพรหม ตำราพม่านับ 31 เท่ากัน แต่จัดเป็นพรหม 20 เทวโลก 6 มนุษย์ 1 และอบาย 4

สวรรค์มีกี่ชั้นตามไตรภูมิพระร่วง

สวรรค์ของเทวดามี 6 ชั้น คือจาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี และปรนิมมิตวสวัตดี ถ้านับพรหมด้วยจะมีรูปพรหมอีก 16 ชั้นและอรูปพรหม 4 ชั้น รวม 26 ชั้น อายุเทวดาเริ่มที่ 500 ปีทิพย์และเพิ่มเท่าตัวทุกชั้น แต่ทุกชั้นยังต้องจุติ

นรกมีกี่ขุมตามพุทธ

ชาดกและไตรภูมิพระร่วงนับมหานรก 8 ขุม จากสัญชีพถึงอเวจี ไตรภูมิเล่านรกบ่าว 16 ขุมรอบสัญชีพ วิกิพีเดียนับอุสสทนรกรวม 128 และยมโลก 360 และยังมีโลกันตนรกนอกกำแพงจักรวาล ส่วนวิกิพีเดียหน้านรกภูมิที่อ้างไตรภูมิกถานับมหานรกเป็น 9 ขุม

นรก เปรต อสุรกาย สัตว์เดรัจฉาน คืออะไร

ทั้ง 4 คืออบายภูมิ ภูมิชั้นล่างของกามภูมิที่ไปเกิดเพราะบาป นรกเป็นที่ลงโทษ เปรตหิวโหยตลอดและบางพวกอยู่ได้ด้วยบุญที่ญาติอุทิศ อสูรตามเรื่องเล่าเคยอยู่ดาวดึงส์แล้วถูกโยนลงมาอยู่ในมหาสมุทรเชิงเขาพระสุเมรุ และสัตว์เดรัจฉานคือภพของสัตว์ ทั้ง 4 ภูมิไม่ถาวร

ยมบาลกับพญายมราชต่างกันยังไง

ในไตรภูมิพระร่วง พระยายมราชเป็นผู้ตัดสิน ซักถามผู้ตายโดยมีเทวดา 4 องค์ถือบัญชีบุญบาป ส่วนยมบาลคือผู้ลงโทษในนรกบ่าว ตัวบทว่าเป็นคนที่ทำบุญกับบาปเท่ากัน ผลัดเป็นยมบาล 15 วัน ตกนรก 15 วัน วิกิพีเดียไทยว่ายมบาลหรือนิรยบาลเป็นเจ้าพนักงานของพระยม และบางพวกเกิดจากกรรมของสัตว์นรกเอง

เปรตรับส่วนบุญได้ไหม

ได้ตามคัมภีร์ฝั่งเถรวาท เปตวัตถุเล่าว่าบุญที่คนเป็นอุทิศช่วยญาติที่ไปเกิดเป็นเปรตได้ ปรทัตตูปชีวิเปรตอยู่ได้ด้วยบุญที่คนอื่นอุทิศ และติโรกุฑฑสูตรเปรียบว่าบุญไหลไปถึงเปรตเหมือนน้ำฝนไหลจากที่ดอนลงที่ลุ่ม สารทเดือนสิบของภาคใต้ก็ทำบุญให้บรรพบุรุษที่ถูกปล่อยจากนรกขึ้นมารับส่วนบุญ

ตายแล้วไปไหนตามหลักพุทธ

ไปเกิดในภูมิใดภูมิหนึ่งใน 31 ภูมิตามกรรมของตัวเอง ตามอภิธรรมเกิดใหม่ทันทีโดยไม่มีช่วงรอ แต่พระและฆราวาสเถรวาทจำนวนมากเชื่อว่ามีภพกลาง ไตรภูมิพระร่วงเล่าว่าผู้ตายไปไหว้พระยายมราชก่อน ทั้งสวรรค์และนรกไม่ถาวร และทางพ้นจากวงนี้คือนิพพาน

แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (60)

th.wikisource.org · th.wikisource.org/wiki/ไตรภูมิพระร่วง/นรกภูมิ

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/อเวจี

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/พระยม

ja.wikipedia.org · ja.wikipedia.org/wiki/八大地獄

th.wikisource.org · th.wikisource.org/wiki/ไตรภูมิพระร่วง/ฉกามาพจรภูมิ

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/จาตุมหาราชิกา

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ฉกามาพจร

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ยามา

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ดุสิต

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/นิมมานรดี

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ปรนิมมิตวสวัตดี

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/เทวดา_(ศาสนาพุทธ)

th.wikisource.org · th.wikisource.org/wiki/ไตรภูมิพระร่วง/พรหมรูป

th.wikisource.org · th.wikisource.org/wiki/ไตรภูมิพระร่วง/อรูปพรหม

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Rebirth_in_Buddhism

www.accesstoinsight.org · www.accesstoinsight.org/tipitaka/mn/mn.130.than.html

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Yama_(Buddhism)

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Buddhist_cosmology

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Naraka_in_Buddhism

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Nirvana_in_Buddhism

www.accesstoinsight.org · www.accesstoinsight.org/ptf/dhamma/sagga/loka.html

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Sat_Thai

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ไตรภูมิพระร่วง

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Phra_Malai

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Vaitarani_(mythology)

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/พระยม

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Petavatthu

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Transfer_of_merit

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/วันวิสาขบูชา

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Merit_(Buddhism)

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Buddhist_funeral

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/บังสุกุล

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Thai_funeral

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/การเผาศพ

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/สารทไทย

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/พระบรมสารีริกธาตุ

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/พระเครื่อง

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/สายสิญจน์

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/เครื่องราง

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Takrut

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/พระพุทธรูป

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/อุโบสถศีล

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/วันพระ

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Uposatha

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/การบวช

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/โกนจุก

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Buddhism_in_Thailand

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/น้ำมนต์

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ตักบาตรเทโว

my.wikipedia.org · my.wikipedia.org/wiki/၃၁-ဘုံ

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ไตรภูมิพระร่วง

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ท้าวจตุโลกบาล

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ดาวดึงส์

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/พรหมโลก

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ไตรภูมิ

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/นรกภูมิ

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Naraka_(Buddhism)

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/เปรต

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Asura_(Buddhism)

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ปฏิจจสมุปบาท

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก

เทียบกับทั้งโลก: สวรรค์มีกี่ชั้น · นรกมีกี่ขุม · แผนที่สวรรค์–นรก
ศาสนาอื่น: จีน · คริสต์ · อิสลาม · ฮินดู

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →