คำตอบที่เจอบ่อยที่สุดไม่ใช่สวรรค์หรือนรก 86 จาก 184 ความเชื่อบอกว่าคนตายกลับไปอยู่กับบรรพบุรุษ ส่วนนรกถาวรมีแค่ 5
ถ้าถามทั้งโลกว่าตายแล้วไปไหน คำตอบที่ได้บ่อยที่สุดคือแดนของบรรพบุรุษ เราเก็บข้อมูลความเชื่อที่บอกปลายทางของคนตายไว้ได้ 184 ความเชื่อ ในนั้น 86 ความเชื่อตอบว่าคนตายไปอยู่กับบรรพบุรุษ รองลงมาคือสวรรค์ 70 และแดนคนตายใต้ดินที่ไม่ได้ลงโทษใคร 66 นรกที่เป็นที่ลงทัณฑ์มี 42 และที่บอกว่าตกนรกแล้วต้องอยู่ตลอดไปมีแค่ 5
ความเชื่อหนึ่งตอบได้หลายปลายทาง ตัวเลขข้างบนจึงรวมกันเกิน 184 อีกเรื่องที่ควรรู้ไว้ก่อน ความเชื่อที่มีตำรามากอย่างพุทธ ฮินดู ศาสนาอับราฮัม และจีน มีรายละเอียดให้เล่ามากกว่า ถ้าความเชื่อไหนข้อมูลบาง ไม่ได้แปลว่าคนกลุ่มนั้นไม่ได้คิดเรื่องนี้ แค่แหล่งที่เราอ่านได้ไม่ได้บรรยายไว้
คนไทยตอบว่ายังไง
พุทธเถรวาทแบบไทยมีปลายทางครบสี่แบบ คือสวรรค์ นรก การเกิดใหม่ และการหลุดพ้น แต่วางไว้คนละชั้นกัน สวรรค์กับนรกเป็นแค่ภพหนึ่งในวังวนการเกิด อยู่จนหมดกรรมที่พาไปแล้วก็ไปเกิดที่อื่นต่อ นรกของพุทธจึงไม่ถาวร ส่วนทางออกจากวังวนนั้นจริงๆ คือนิพพาน คำตอบแบบพุทธจึงเป็นการไปตามกรรมแล้วไปต่อ มากกว่าการไปถึงที่ใดที่หนึ่งแล้วจบ
ความเชื่อพื้นบ้านไทยซ้อนอีกชั้นไว้บนนั้น คนไทยรู้จักสวรรค์นรกผ่านไตรภูมิและเรื่องพระมาลัย แต่ก็ยังเซ่นไหว้ผีบรรพบุรุษอยู่ด้วย ข้ามโขงไป ศาสนาผีลาว–อีสานมีคติว่าขวัญของผู้ตายเดินทางกลับเมืองแถน เมืองฟ้าที่แถนกับบรรพบุรุษอยู่ ฝั่งเขมรมีบุญภจุมบิณฑ์ ที่ผู้ตายซึ่งทุกข์อยู่ในนรกหรือเป็นเปรตได้รับปล่อยออกมารับบุญ ส่วนคนไทยเชื้อสายจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง ถือแบบตรงไปตรงมากว่านั้น วิญญาณดีขึ้นสวรรค์ วิญญาณร้ายลงนรก
ทั้งโลกตอบยังไง
กลุ่มใหญ่ที่สุดคือแดนบรรพบุรุษ 86 ความเชื่อ พบครบห้าทวีป มากสุดในอเมริกา 27 เอเชีย 22 และแอฟริกา 17 และใน 41 ความเชื่อ นี่คือคำตอบเดียวที่มี ไม่มีสวรรค์หรือนรกให้เลือกเลย ชาวลาโกตาเล่าว่าวิญญาณเดินตามเส้นทางวิญญาณซึ่งก็คือทางช้างเผือก ไปถึงโลกวิญญาณที่มีค่ายและควายไบซันมากมาย ไม่มีความหิวและความเจ็บปวด ชาวไอมาราว่าวิญญาณอยู่กับคนเป็นสองปี พอปีที่สามจึงขึ้นภูเขาไปรวมกับอาชาชีลา ชาวดูซุนในซาบาห์เล่าว่า 7 วันหลังตาย วิญญาณเดินทางไปภูเขากีนาบาลู อาบน้ำที่น้ำตก แล้วกลายเป็นวิญญาณนามาไต ชาวซูลูเชื่อว่าบรรพบุรุษนั่งอยู่ข้างพระผู้สร้าง และพูดแทนลูกหลานได้
สวรรค์มาเป็นอันดับสอง 70 ความเชื่อ เกือบครึ่งอยู่ในเอเชีย (32) และไม่ได้อยู่บนฟ้าเสมอไป ชาวตูปีบนชายฝั่งบราซิลเล่าถึงกวาฌูปีอา สวรรค์ "หลังภูเขา" ทางตะวันตกสำหรับคนกล้า ส่วนคนขลาดไปเร่ร่อนทุกข์ทรมานกับฌูรูปารีหรืออาญังกา ชาวเกเตเชื่อว่าตายแล้วไปหาซาลม็อกซิส ที่ที่มีชีวิตนิรันดร์และมีสิ่งดีทุกอย่าง แต่นักวิชาการยังเถียงกันว่าซาลม็อกซิสเป็นเทพใต้ดินหรือบนฟ้า สวรรค์บนฟ้าจริงๆ ก็มี ชาวปาเลาว่าวิญญาณขึ้นไปสวรรค์ชั้นล่างสุดชื่อเทเลชัลบ์ ชาวดายักที่นับถือกาฮารีงันต้องทำพิธีติวะห์ส่งวิญญาณไปเลวู เลียว ในฟ้าชั้นที่เจ็ด และอียิปต์โบราณมีทุ่งอารูรอคนที่ผ่านการตัดสิน
แดนคนตายใต้ดินแบบกลางๆ มี 66 ความเชื่อ เป็นที่ที่ทุกคนไปเหมือนกัน ไม่มีรางวัล ไม่มีโทษ ในยุโรปคำตอบนี้พบ 18 ความเชื่อ มากกว่าสวรรค์ของยุโรปเองที่มี 13 กรีกโบราณให้คนส่วนใหญ่ไปอยู่ทุ่งแอสโฟเดล มีแต่ผู้ได้รับพรที่ไปอีลีเซียม และผู้ผิดที่ไปทาร์ทารัส นอร์สให้คนตายทั่วไปไปเฮล วัลฮัลลามีไว้ให้คนที่ตายในสนามรบ เมโสโปเตเมียหม่นกว่านั้น แดนคูร์มืด คนตายกินฝุ่น และสิ่งที่ทำในชาตินี้ไม่มีผลอะไร ชาวซามีว่าชีวิตในแดนคนตายใต้ดินดำเนินไปเหมือนบนโลก แต่กลับหัว ตำนานชาวจีนแคะเล่าว่ายมโลกมีวันตลาดนัด ครั้งสุดท้ายของปีคือวันที่ 27 เดือน 12
การเกิดใหม่มี 50 ความเชื่อ และพบครบห้าทวีป ไม่ได้มีแต่ในอินเดียหรือจีน ชาวชูอาร์ว่าคนที่ตายอย่างวีรบุรุษไปโลกของเทพ นอกนั้นกลับมาเกิดในลูกหลาน ชาววาโอรานีว่าคนที่ล้มเหลวกลับมาเป็นสัตว์ ชาวโทรบริอันด์ในปาปัวนิวกินีว่าวิญญาณไปเกาะตูมา ใช้ชีวิตอย่างมีความสุขอีกช่วงหนึ่งแล้วจึงเกิดใหม่ ศาสนายาร์ซานนับว่าวิญญาณต้องผ่าน 1,001 ชาติจึงสมบูรณ์ ส่วนการหลุดพ้นออกจากวงจรไปเลยมี 14 ความเชื่อ และทั้ง 14 มีรากหรือผู้นับถืออยู่ในเอเชีย
นรกที่เป็นที่ลงโทษมี 42 ความเชื่อ สองในสามอยู่ในเอเชีย (28) และส่วนใหญ่ไม่ได้ขังใครไว้ตลอดไป ใน 56 ความเชื่อที่ข้อมูลบอกได้ว่านรกถาวรหรือเปล่า ตอบว่าไม่ถาวร 19 ยังถกเถียงกัน 9 ไม่มีนรกให้พูดถึงเลย 23 และถาวร 5 ศาสนายูดาห์ตามแหล่งส่วนใหญ่จำกัดเกฮินนอมไว้ 12 เดือน ชาวตาฮีตีว่าคนผิดถูกขูดเนื้อสามครั้งจนบริสุทธิ์แล้วเข้าแดนคนตายร่วมกับคนอื่น วานูวาตูมี "ที่เลว" สำหรับขโมย คนโกหก และฆาตกร แต่ความทุกข์ที่นั่นเป็นทุกข์ทางใจ ไม่ใช่ความเจ็บทางกาย การดับสูญพบ 9 ความเชื่อ และมักเป็นชะตาของบางคนเท่านั้น อียิปต์ให้อัมมิตกินหัวใจคนที่ไม่ผ่านการตัดสิน ตองงาถือว่าวิญญาณสามัญชนสลายไปพร้อมร่าง
ที่ตรงกันจริงๆ
พอวางคำตอบทั้งหมดเรียงกัน แก่นที่ซ้ำข้ามทวีปคือคนตายยังอยู่ต่อ และมักอยู่ในแบบที่คุ้นเคย ชาวนาอูรูว่าแดนคนตายบูอิตานีเป็นเกาะเหมือนนาอูรูแต่ใหญ่กว่า ชาวอีเวนกีว่าคนตายอยู่กันเป็นเผ่าเหมือนบนโลก ชาวเวนดัตว่าหมู่บ้านวิญญาณมีชีวิตแบบเดียวกับหมู่บ้านคนเป็น (ข้อมูลนี้มาจากบันทึกของบาทหลวงเยซูอิตปี 1636 ไม่ใช่จากชาวเวนดัตเอง) ทิศที่ไปก็ซ้ำกัน อย่างน้อย 9 ความเชื่อในอเมริกาและโอเชียเนียบอกว่าคนตายเดินทางไปทางตะวันตก และหลายที่การไปถึงไม่ได้เกิดเอง ต้องมีคนเป็นทำพิธีพาไป ศาสนาพระเวทยุคแรกถือว่าถ้าไม่ทำพิธีศพอันตเยษฏิ ผู้ตายจะเร่ร่อนเป็นเปรต ชาวโตราจาต้องทำพิธีรัมบูโซโลให้ครบ ผู้ตายจึงเข้าปูยาได้สมบูรณ์
ที่ต่างจากที่คิด
คนไทยคุ้นกับสมการทำดีขึ้นสวรรค์ ทำชั่วลงนรก แต่ในหลายวัฒนธรรม ที่ที่คุณไปขึ้นกับว่าตายยังไงหรือเกิดมาเป็นใคร แอซเท็กส่งคนส่วนใหญ่ไปมิกตลาน นักรบไปอยู่กับดวงอาทิตย์ คนจมน้ำหรือถูกฟ้าผ่าไปตลาโลกัน ชาวซามัวให้หัวหน้าไปปูโลตูซึ่งมีน้ำแห่งชีวิต สามัญชนไปซาเลเฟเอซึ่งมีน้ำแห่งความตาย ที่ตาฮีตี สวรรค์โรฮูตู โนอาโนอาสงวนไว้ให้สมาชิกอาริโออิและคนที่ญาติจ่ายค่านักบวชได้เป็นหลัก ส่วนนรกถาวร 5 ความเชื่อที่เจอก็มีข้อแม้ติดมาหลายแห่ง ของเซลก์นัมอาจได้อิทธิพลจากคริสต์ ของยาร์ซานมีแต่แหล่งภาษาเยอรมันที่พูดถึง ไม่มีแหล่งของชาวยาร์ซานเองบรรยายนรกไว้
กลับมาที่คนถาม
คำตอบของโลกออกมาหลายแบบ แต่เสียงที่ดังที่สุด 86 จาก 184 วาดภาพคนตายที่เดินทางกลับไปหาคนที่ไปก่อน คำตอบของบ้านเราเองก็ซ้อนกันหลายชั้น ทั้งกรรมตามคติพุทธ ผีบรรพบุรุษที่ยังเซ่นไหว้ และเมืองแถนของคนลาว–อีสาน คนในบ้านเดียวกันอาจถือคนละชั้นก็ได้
คำถามที่คนถามบ่อย
ศาสนาพุทธบอกว่าตายแล้วไปไหน
พุทธเถรวาทบอกว่าไปตามกรรม อาจเป็นสวรรค์ นรก หรือเกิดใหม่ในภพอื่น แต่ทุกภพเป็นที่พักชั่วคราวในวังวนการเกิด ทางพ้นวังวนคือนิพพาน
ตกนรกแล้วต้องอยู่ตลอดไปไหม
ส่วนใหญ่ตอบว่าไม่ ใน 56 ความเชื่อที่ข้อมูลบอกได้ มีแค่ 5 ที่ว่านรกถาวร ไม่ถาวร 19 และไม่มีนรกเลย 23 ศาสนาคริสต์และอิสลามอยู่ในกลุ่มถกเถียง 9 ความเชื่อ คริสตจักรส่วนใหญ่สอนว่านรกนิรันดร์แต่มีกลุ่มที่เห็นต่าง ส่วนอิสลามถือว่ามุสลิมผู้ทำบาปออกจากนรกได้
ตายแล้วสูญไปเลยไหม
มีแค่ 9 จาก 184 ความเชื่อที่พูดถึงการดับสูญ และมักเป็นชะตาของบางคน เช่น ชาวซูเมอร์สมัยอูร์ที่ 3 ว่าคนที่ไม่ได้ฝังอย่างถูกต้องจะดับสูญ ส่วนชาวคันตีและมันซีว่าวิญญาณเงาอยู่ใต้พิภพนานเท่าอายุบนโลก แล้วกลายเป็นแมลงน้ำและสลายไป
ตายแล้วจะได้เจอญาติที่ตายไปก่อนไหม
86 ความเชื่อบอกว่าคนตายไปอยู่แดนบรรพบุรุษ ชาวยากีว่าสวรรค์คือการไปถึงบ้านของพระบิดาเฒ่าที่บรรพบุรุษรออยู่ ชาววายูว่าคนตายพักอยู่ที่เฆปีรากับคนที่ตายไปก่อน
แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (49)
ดูรายชื่อทั้งหมด 184 ความเชื่อ
เอเชีย (62) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาเชน · ศาสนาซิกข์ · ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · ชินโต (ญี่ปุ่น) · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ศาสนาโซโรอัสเตอร์ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ฮินดูบาหลี (อากามาฮินดูดาร์มา) · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาบอน (ทิเบต) · ศาสนาบาไฮ · ความเชื่อชาวอะบอริจินออสเตรเลีย · ศาสนาแคว้นฉู่ · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ศาสนาสมัยราชวงศ์ชาง · ศาสนาสมัยราชวงศ์โจวตะวันตก · ศาสนาของชาวซอกเดีย · ศาสนาฮูร์เรีย · ศาสนาฟินิเชีย · ศาสนาซูเมอร์ · ศาสนานาบาเทีย · ลัทธิขงจื๊อ · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ความเชื่อพื้นบ้านชาวจีนแคะ (ฮากกา) · ลัทธิอนุตตรธรรม · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ลัทธิหมอผีของชาวแมนจู · ศาสนาคานาอันโบราณ · ศาสนาฮิตไทต์ · ศาสนามาณีกี · ศาสนาจอร์เจียก่อนคริสต์ศาสนา · ศาสนาอาร์มีเนียก่อนคริสต์ศาสนา · ศาสนาเยซิดี · ศาสนายาร์ซาน (อะฮ์เล ฮัก) · ศาสนามันดาอี · ดรูซ · ศาสนาสะมาริตัน · ชาวอัซมัต · อัยยาวฬี · ลัทธิกาวด่าย · ศาสนาดั้งเดิมชาวดูซุน (ซาบาห์และบรูไน) · กาฮารีงัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวดายัก) · ความเชื่อพื้นบ้านเขมร (อนักตา ภจุมบิณฑ์ พระแม่โพสพ) · ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · มาราปู (ศาสนาดั้งเดิมเกาะซุมบา) · ศาสนาของชาวเนวาร์ (หุบเขากาฐมาณฑุ) · ซุนดาวีวีตัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวซุนดา) · ศาสนาดั้งเดิมติมอร์ (ลูลิก บ้านศักดิ์สิทธิ์ การบูชาบรรพบุรุษ) · อาลุก โตโดโล (ศาสนาบรรพชนชาวโตราจา) · ศาสนาพระเวทยุคแรก
แอฟริกา (26) · ศาสนาซิกข์ · อียิปต์โบราณ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ศาสนาโยรูบา · ศาสนาอาคาน (กานา) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซูลู · ศาสนาบาไฮ · ศาสนาคองโก · ศาสนาบามีเลเก · ศาสนาบันตูเขตทะเลสาบ (รวันดา บุรุนดี บุนโยโร: อิมานา ริยังกอมเบ) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวลุกบารา · ความเชื่อเรื่องวิญญาณชายฝั่งสวาฮีลี (มิซิมู เปโป) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสวาซี · ศาสนาดั้งเดิมของชาวโชนา · ศาสนาดั้งเดิมซวานา–โซโท (บาดีโม) · ศาสนาของชาวซาน · ศาสนาดั้งเดิมมาดากัสการ์ (ฟมบากาซี) · ศาสนาอิกโบ (โอดินานี) · วูดูแอฟริกาตะวันตก (ฟอน เอเว กุน) · ศาสนาด็อกอน · ศาสนาเซเรอร์ (อา ตัต โรก) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวบาอูเล · ขบวนการราสตาฟารี · ศาสนานาบาเทีย
ยุโรป (28) · ศาสนาซิกข์ · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาไอบีเรียก่อนโรมัน · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซาฮา (ยาคุต) — ไอยือ · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวคันตีและมันซี (อ็อบ-อูกริก) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสลาฟ · ศาสนาดั้งเดิมของลัตเวีย (รวมขบวนการเดียฟตูรีบา) · ศาสนาดั้งเดิมของลิทัวเนีย (รวมขบวนการโรมูวา) · ความเชื่อดั้งเดิมฟินแลนด์และคาเรเลีย (ตามตำนานคาเลวาลา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซามี · ศาสนาก่อนคริสต์ของชาวฮังการีและความเชื่อเรื่องตาลโตช · ปรัมปราวิทยาไอริช · ศาสนาและเทพปกรณัมเวลส์ยุคก่อนคริสต์ · ศาสนากอลและกอล-โรมัน · เทพปกรณัมและความเชื่อดั้งเดิมบาสก์ · ศาสนาอีทรัสคัน · ศาสนาดาเซียและเกเต · ความเชื่อพื้นบ้านโรมาเนีย · ศาสนาเยซิดี
อเมริกา (62) · ศาสนาซิกข์ · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · มายา (แหล่งก่อนสเปนและยุคอาณานิคม) · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอินคา (แอนดีส) · ศาสนาลาโกตา · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาบาไฮ · กังดงแบล · อุมบันดา · ซันเตรีย (เรกลาเดโอชา / ลูกูมี) · วูดูเฮติ · ขบวนการราสตาฟารี · ความเชื่อไตโน · ศาสนาปารากัส · ศาสนาชีมู (ชีมอร์) · ความเชื่อเกชัว (แอนดีส) · ความเชื่อไอมารา · ศาสนาโมเช · ศาสนามุยสกา · ศาสนามาปูเช · ความเชื่อแห่งซิงกูตอนบน (กุยกุโร กาลาปาโล) · ความเชื่อโบโรโร (โบเอ) · ความเชื่อชาวตูกาโนแห่งแม่น้ำวาอูเปส (ตูกาโน เดซานา) · กอมฟา · พิธีกรรมของชาวมารูนเอ็นดยูกา (โอกานีซี) · รีไววัลไซอัน · กูมีนา · วินตี · ศาสนาโอรีชาตรินิแดด (ชังโก) · ลัทธิมาเรีย ลิออนซา (จิตนิยมเวเนซุเอลา) · ศาสนากูนา (ดุเล) — อีเบออร์กุน · ศาสนาเงอเบ — มามาตาตดา · ความเชื่อเอมเบรา (ไจบานิสโม) · ศาสนาบรีบรี · ศาสนาดั้งเดิมมิสกิโต · ศาสนากาลินาโก (แคริบเกาะ) · ศาสนาปิปิล (ชาวนาวาแห่งเอลซัลวาดอร์) · ความเชื่อกวารานี (มบยา · อาวา · ปาอี ตาวีเตรา) · ความเชื่อตูปี/ตูปีนัมบา (ชายฝั่งบราซิล) · จักรวาลวิทยาชิปิโบ-โกนิโบ · ความเชื่อวาโอรานี (อัวโอรานี) · ความเชื่อก็อม (โตบา) แห่งกรานชาโก · ความเชื่อวายู (ลากวาฮีรา) · ศาสนาซาโปเทก · ศาสนาเตโอตีวากาน · ความเชื่อยากี (โยเอเม) · ศาสนาปูเรเปชา (ตาราสกัน) · ศาสนาโอลเมก · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวนาวาโฮ (ดิเน) · ความเชื่อของชาวโฮปี · ความเชื่อโฮเดโนโชนี (อิโรควอย) และศาสนาลองเฮาส์ · ความเชื่อของชาวโอจิบเว (อานิชินาเบ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเชโรกี · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อของชาวเวนดัต (ฮูรอน) · ความเชื่อชูอาร์ (รวมอาชูอาร์ ตระกูลฮีวาโร) · ความเชื่อยาโนมามี · ความเชื่อเซลก์นัม (ติเอร์ราเดลฟวยโก) · ศาสนาดั้งเดิมของฮาวาย · ศาสนาดั้งเดิมของราปานูอี (เกาะอีสเตอร์)
โอเชียเนีย (17) · ศาสนาซิกข์ · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเมารี · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ความเชื่อชาวอะบอริจินออสเตรเลีย · ศาสนาพื้นเมืองนาอูรู · ความเชื่อดั้งเดิมคิริบาส · ศาสนาดั้งเดิมปาเลาและลัทธิโมเดคเงย · ความเชื่อและจารีตของชาวคานัก (นิวแคลิโดเนีย) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวฟีจี (ก่อนคริสต์) · ชาวหมู่เกาะโทรบริอันด์ (คิริวินา, ปาปัวนิวกินี) · ศาสนาจารีต (กัสตอม) ของวานูวาตู (โดยเฉพาะหมู่เกาะแบงส์และทอร์เรสทางเหนือ) · ชาวโยลงู (อาร์นเฮมแลนด์ตะวันออกเฉียงเหนือ ออสเตรเลีย) · ชาวอาร์เรินเต (อารันดา) ออสเตรเลียตอนกลาง · ชาวเกาะช่องแคบทอร์เรส (เซนาดท์ เกส): จารีตเกาะ (ไอลัน กัสตอม) และศาสนาก่อนคริสต์ · ศาสนาดั้งเดิมของตาฮีตีและหมู่เกาะโซไซตี (มาโอฮี) · ศาสนาดั้งเดิมของซามัว · ศาสนาดั้งเดิมของตองงา
วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก
ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →