12 นักษัตร: หนูขี่วัวชนะ ทำไมไม่มีแมว และชาติไหนใช้สัตว์ต่างกัน

หนูผลักแมวตกน้ำแล้วชนะ นิทานว่าอย่างนั้น แต่นอกจีน เวียดนามเอาแมวกลับมา และไทยยังเถียงกันว่าปีมะโรงคือมังกรหรือนาค

การแข่งขันใหญ่ เล่าครบทั้ง 12 ตัว

ฉบับที่วิกิพีเดียอังกฤษเล่าไว้ละเอียดเริ่มที่แม่น้ำ แมวกับหนูว่ายน้ำไม่เก่ง แต่ฉลาดทั้งคู่ จึงขอขี่หลังวัว วัวใจดีและซื่อ ยอมพาข้ามทั้งสองตัว พอวัวใกล้ถึงฝั่ง หนูผลักแมวตกน้ำ แล้วกระโดดลงวิ่งไปหาเง็กเซียนเป็นตัวแรก วัวต้องยอมเป็นที่สอง เสือมาที่สาม ตัวแข็งแรงแต่ก็ยอมรับกับเง็กเซียนว่ากระแสน้ำพัดตัวเองไปทางปลายน้ำตลอดทาง

กระต่ายมาที่สี่ มันกระโดดข้ามหินทีละก้อน ครึ่งทางนึกว่าจะแพ้ แต่คว้าขอนไม้ลอยไว้ได้ แล้วขอนก็พาไปติดฝั่ง คนที่ช่วยคือมังกร มังกรบินได้แต่มาที่ห้า เพราะแวะทำฝนให้คนในหมู่บ้านหนึ่ง ระหว่างทางเห็นกระต่ายเกาะขอนอยู่ จึงเป่าลมส่งให้ขึ้นฝั่ง ต่อมาม้าวิ่งเข้ามา แต่งูที่ซ่อนอยู่ตรงกีบม้าโผล่ออกมาให้ม้าตกใจถอยหลัง งูได้ที่หก ม้าได้ที่เจ็ด

แพะ ลิง และไก่มาถึงแม่น้ำพร้อมกัน ไก่หาแพได้ ลิงกับแพะช่วยกันดึงวัชพืชที่ขวางออก เง็กเซียนพอใจที่ช่วยกัน จึงให้แพะเป็นที่แปด ลิงที่เก้า ไก่ที่สิบ หมาควรว่ายน้ำและวิ่งเก่งที่สุด แต่มัวเล่นน้ำ อ้างว่าเดินทางไกลต้องอาบน้ำเสียหน่อย เลยได้ที่สิบเอ็ดและเกือบไม่ทัน ตัวสุดท้ายคือหมู มาตอนเง็กเซียนกำลังจะปิดการแข่งขันพอดี เพราะหิวระหว่างทาง แวะกินแล้วหลับไป ส่วนแมวจมน้ำ นิทานบอกว่านี่คือเหตุที่แมวเกลียดน้ำ และเป็นศัตรูกับหนู

ฉบับอื่นของเรื่อง: หนูโกงทุกฉบับ แต่โกงคนละแบบ

โครงที่ไม่เปลี่ยนคือหนูใช้เล่ห์ ส่วนเหยื่อกับวิธีเปลี่ยนไปตามคนเล่า ฉบับหนึ่งหนูหลอกวัวว่าจะร้องเพลงให้ฟัง เพื่อขอขึ้นหลัง แล้วกระโดดลงตรงเส้นชัย อีกฉบับหนูแอบนั่งบนหลังหมาที่ตั้งใจวิ่งจนไม่รู้ว่ามีผู้โดยสาร แล้วแย่งที่แมวตรงเส้นชัย แมวจะตะปบหนูคืนแต่ไปโดนหมาแทน นิทานฉบับนี้จึงอธิบายไปด้วยว่าทำไมหมากับแมวไม่ถูกกัน อีกเรื่องไม่มีแม่น้ำเลย หนูหลอกแมวจนไปงานเลี้ยงไม่ทัน

ยังมีฉบับฝั่งพุทธ เล่าว่าก่อนพระพุทธเจ้าจะเสด็จจากโลก ทรงเรียกสัตว์ทั้งหมดมาเฝ้า มีมาแค่ 12 ตัว จึงตั้งชื่อปีให้ตามลำดับที่มาถึง ทั้งฉบับนี้และฉบับงานเลี้ยง วิกิพีเดียอังกฤษติดป้ายว่ายังต้องการแหล่งอ้างอิง ส่วนฉบับแม่น้ำเองก็มีป้ายว่ายังขาดข้อมูลว่านิทานนี้มาจากไหนและเก่าแค่ไหน

ทำไมไม่มีแมว: ตำนานกับประวัติศาสตร์ตอบคนละแบบ

ตำนานให้เหตุผลทางศีลธรรม คือหนูโกง ส่วนประวัติศาสตร์ให้เหตุผลว่าสัตว์ตัวนั้นยังไม่มีในพื้นที่ วิกิพีเดียอังกฤษเขียนว่านักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่เห็นว่าแมวไม่ได้อยู่ในนักษัตร เพราะตอนนั้นแมวยังไม่ได้เข้ามาจีน แมวมาจากอินเดียพร้อมพุทธศาสนาทีหลัง หน้าเดียวกันก็ยอมรับว่า 12 สัตว์เกิดตั้งแต่ช่วงต้นของอารยธรรมจีน ที่มาจริงจึงสืบยาก

หลักฐานที่มีบอกว่านักษัตรเก่ามาก วิกิพีเดียไทยเขียนว่าพบรูปปีนักษัตรทางโบราณคดีตั้งแต่ก่อนราชวงศ์ฉิน ซึ่งปกครองช่วง 221-207 ปีก่อน ค.ศ. วิกิพีเดียอังกฤษเสริมว่าสัตว์ที่ใช้เคยต่างกันไปตามถิ่น แล้วถูกทำให้เป็นแบบเดียวในสมัยราชวงศ์ฮั่น ส่วนนิทานการแข่งขันเกิดขึ้นเมื่อไหร่ แหล่งที่เราอ่านไม่ได้บอก

ปีมะโรงของไทย: มังกร งูใหญ่ หรือนาค

เรื่องนี้แหล่งที่เราตรวจไม่ตรงกัน และเราไม่ขอเลือกข้าง วิกิพีเดียอังกฤษเขียนว่านักษัตรไทยใช้นาคแทนมังกร พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่ามะโรงคือ "ชื่อปีที่ ๕ ของรอบปีนักษัตร มีงูใหญ่เป็นเครื่องหมาย" และมะเส็งที่ตามมามีงูเล็กเป็นเครื่องหมาย ตารางในวิกิพีเดียไทยใส่ช่องภาษาไทยว่างูใหญ่ ช่องบาลีว่านาค แต่หน้าเดียวกันนั้น ย่อหน้าต้นเรื่องเขียนว่าปีมะโรงคือปีมังกร และหัวข้อสัตว์ประจำปีก็เขียนว่ามังกร

ที่ทุกแหล่งเห็นตรงกันคือชื่องูใหญ่และนาคอยู่ในตำราไทยจริง ภาษาไทยจึงมีปีงูสองปีติดกัน คืองูใหญ่กับงูเล็ก ซึ่งไปพ้องกับมาเลย์ ที่วิกิพีเดียอังกฤษบอกว่ามังกรมักเทียบกับนาค บางทีเรียกว่างูใหญ่ (ular besar) และเรียกปีงูว่างูตัวที่สอง (ular sani) ส่วนกัมพูชาใช้มังกรสลับกับนาคได้

ชื่อปีไทยเองก็เป็นร่องรอยการเดินทาง พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานระบุว่าชวด ฉลู และขาล มาจากภาษาเขมร ส่วนปีกุน วิกิพีเดียอังกฤษเล่าว่าล้านนาเคยใช้ช้างแทนหมู ไทยปัจจุบันกลับมาใช้หมูแล้ว แต่ชื่อกุนยังเป็นคำที่แปลว่าช้างอยู่ และปีนักษัตรไทยไม่ได้เปลี่ยนตอนตรุษจีน แต่เปลี่ยนวันแรกของเดือน 5 ทางจันทรคติ หรือช่วงสงกรานต์ 13-15 เมษายน แล้วแต่ว่าใช้ทำอะไร

แต่ละชาติใช้สัตว์ต่างกันตรงไหน

นักษัตรออกจากจีนไปพร้อมกับตำแหน่งเดิม แต่สัตว์บางตัวถูกเปลี่ยนเป็นตัวที่คนถิ่นนั้นคุ้นกว่า เวียดนามเปลี่ยน 2 ตัว คือควายแทนวัว และแมวแทนกระต่าย เหตุผลที่อ้างคือคำจีน 卯 (เหม่า) ของปีกระต่าย ออกเสียงใกล้ Mèo ที่แปลว่าแมว อีกคำอธิบายที่วิกิพีเดียอังกฤษยกมาคือชาวนาในเอเชียตะวันออกบูชาแมวว่าช่วยคุ้มครองพืชผล ญี่ปุ่นใช้แกะแทนแพะ และหมูป่าแทนหมู มาเลย์ใช้กระจงแทนกระต่าย และเต่าแทนหมู

ยิ่งไกลไปทางเอเชียกลาง การเปลี่ยนยิ่งมาก ชาวบัลการ์แห่งแม่น้ำวอลกา ชาวคาซาร์ และชนเตอร์กิกอื่นเปลี่ยนเป็นสัตว์ถิ่น คือเสือดาวแทนเสือ ปลาหรือจระเข้แทนมังกร และช้างแทนหมู คาซัคใช้หอยทากแทนมังกร ฉบับเปอร์เซียแปลมังกรเป็นคำว่า nahang ที่แปลว่าสัตว์น้ำ พอถึงศตวรรษที่ 20 คำนี้แทบจะหมายถึงวาฬอย่างเดียว มังกรเปอร์เซียจึงกลายเป็นวาฬ ส่วนฉบับตุรกียังเก็บปีหมูไว้ตั้งแต่สมัยออตโตมัน ทั้งที่ขัดกับหลักอิสลาม

ที่ตรงกันจริง: ม้ากับหมาไม่เคยถูกเปลี่ยน

ถ้านับ 1 ฉบับเป็น 1 เสียงตามแบบของ Mythsensus ตารางในวิกิพีเดียอังกฤษมีนักษัตร 21 ฉบับ คือจีน 1 กับอีก 20 ฉบับตั้งแต่ญี่ปุ่นไปถึงตุรกี เรานับเฉพาะช่องที่เปลี่ยนเป็นสัตว์คนละชนิด ไม่นับคำพ้องอย่างหมูป่ากับหมู หรือไก่ตัวเมียกับไก่ ผลคือม้า หมา และงูไม่มีฉบับไหนเปลี่ยนเลย หนูเปลี่ยนแค่ 2 ฉบับ และวัวกลายเป็นควายแค่ 1 ฉบับ คือเวียดนาม

ตัวที่ถูกเปลี่ยนบ่อยที่สุดคือมังกร 10 ใน 20 ฉบับ รองลงมาคือแพะที่กลายเป็นแกะ 9 ฉบับ กระต่าย 7 ฉบับ เสือกับหมูอย่างละ 5 ฉบับ มังกรเป็นตัวเดียวในนักษัตรที่เป็นสัตว์ในจินตนาการ แต่ละชาติจึงแทนด้วยสิ่งที่ตัวเองรู้จัก มีทั้งสัตว์จริงอย่างจระเข้ ปลา วาฬ หอยทาก และนกอินทรี กับสัตว์ในตำนานของตัวเองอย่างนาค ข้อจำกัดคือตัวเลขนี้มาจากตารางเดียว และบางแถวในตารางยังไม่มีแหล่งอ้างอิง

แมวที่แพ้ในจีน ได้ที่นั่งในอีก 6 ฉบับ และช้างที่โผล่สองฟากเอเชีย

ในนิทานจีน แมวคือตัวที่แพ้เพราะถูกโกง แต่เมื่อนับทั้งตาราง แมวอยู่ในนักษัตรถึง 6 ฉบับ คือเวียดนาม กูรุงในเนปาล เปอร์เซีย คาซัค ตุรกี และคาซาร์ ซึ่งใส่แมวไว้คู่กับกระต่าย ทุกฉบับแมวเข้ามาที่เดียวกัน คือที่สี่ของกระต่าย ไม่มีฉบับไหนให้แมวไปนั่งแทนหนูที่ผลักมันตกน้ำ

อีกเรื่องที่คนไทยน่าจะไม่รู้คือ ช้างในปีกุนของล้านนาไม่ได้อยู่ลำพัง วิกิพีเดียอังกฤษเขียนว่าชาวบัลการ์แห่งแม่น้ำวอลกา ชาวคาซาร์ และชนเตอร์กิกอื่นก็ใช้ช้างแทนหมูเหมือนกัน ในตาราง 20 ฉบับ ช้างมีอยู่ 2 ฉบับ คือล้านนากับคาซาร์ สองถิ่นที่อยู่คนละฟากเอเชียเลือกสัตว์ตัวเดียวกันมาแทนตำแหน่งเดียวกัน แหล่งที่เราอ่านไม่ได้บอกว่าสองเรื่องนี้เกี่ยวกันหรือไม่

สุดท้าย

ถ้าคุณเกิดปีมะโรง จะเรียกตัวเองว่าปีมังกร ปีงูใหญ่ หรือปีนาค ก็มีแหล่งรองรับได้ทั้งสามแบบ และถ้าคุณเกิดปีเถาะแต่เป็นคนเวียดนาม คุณคือปีแมว นิทานการแข่งขันยังเล่าได้สนุกเหมือนเดิม แค่สัตว์ที่ยืนอยู่ตรงเส้นชัยไม่ได้หน้าตาเหมือนกันทุกประเทศ

คำถามที่คนถามบ่อย

ทำไม 12 นักษัตรไม่มีแมว

นิทานจีนเล่าว่าหนูผลักแมวตกน้ำระหว่างขี่หลังวัวข้ามแม่น้ำ แมวจมน้ำจึงไม่ได้เข้านักษัตร ส่วนวิกิพีเดียอังกฤษเขียนว่านักประวัติศาสตร์ส่วนใหญ่เห็นว่าตอนนั้นแมวยังไม่ได้เข้ามาจีน แมวมากับพุทธศาสนาจากอินเดียทีหลัง

ลำดับ 12 นักษัตรตามการแข่งขันเป็นยังไง

หนู วัว เสือ กระต่าย มังกร งู ม้า แพะ ลิง ไก่ หมา หมู ตรงกับชวด ฉลู ขาล เถาะ มะโรง มะเส็ง มะเมีย มะแม วอก ระกา จอ กุน

ทำไมม้ามาหลังงู

นิทานเล่าว่างูซ่อนอยู่ตรงกีบม้า พอใกล้เส้นชัยก็โผล่ออกมาให้ม้าตกใจถอยหลัง งูจึงได้ที่หก ม้าได้ที่เจ็ด

ปีมะโรงของไทยเป็นมังกรหรือนาค

แหล่งไม่ตรงกัน พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานว่ามีงูใหญ่เป็นเครื่องหมาย วิกิพีเดียอังกฤษว่าไทยใช้นาคแทนมังกร ส่วนวิกิพีเดียไทยเขียนว่าปีมะโรงคือปีมังกร แต่ตารางในหน้าเดียวกันใส่ว่างูใหญ่และนาค

ประเทศไหนใช้แมวใน 12 นักษัตร

เวียดนามเป็นที่รู้จักที่สุด ใช้แมวแทนกระต่าย ในตารางของวิกิพีเดียอังกฤษยังมีกูรุงในเนปาล เปอร์เซีย คาซัค ตุรกี และคาซาร์ รวม 6 ฉบับ ทุกฉบับแมวแทนที่กระต่าย

ปีนักษัตรไทยเปลี่ยนวันไหน

ไม่ได้เปลี่ยนตอนตรุษจีน วิกิพีเดียอังกฤษเขียนว่าเปลี่ยนวันแรกของเดือน 5 ทางจันทรคติ หรือช่วงสงกรานต์ 13-15 เมษายน แล้วแต่ว่าใช้ทำอะไร

เรื่องการแข่งขัน 12 นักษัตรเป็นเรื่องจริงไหม

เป็นนิทานพื้นบ้าน ตัวนักษัตรเก่ากว่ามาก วิกิพีเดียไทยเขียนว่าพบรูปปีนักษัตรตั้งแต่ก่อนราชวงศ์ฉิน และวิกิพีเดียอังกฤษบอกว่าสัตว์ถูกทำให้เป็นแบบเดียวในสมัยราชวงศ์ฮั่น ส่วนนิทานเกิดเมื่อไหร่ยังไม่มีแหล่งบอก

แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (5)

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Chinese_zodiac

en.wikipedia.org · en.wikipedia.org/wiki/Vietnamese_zodiac

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ปีนักษัตร

th.wikipedia.org · th.wikipedia.org/wiki/ปีนักษัตร

dictionary.orst.go.th · dictionary.orst.go.th/

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก

อ่านต่อ: ความหมายของดวงดาวมาจากไหน (ประวัติศาสตร์) · ราหูอมจันทร์คืออะไร มาจากไหน? 37 วัฒนธรรมเล่าว่าใครกินดวงจันทร์ · สีประจำวันมาจากไหน? ตำนานเทวดานพเคราะห์ ทักษา นางสงกรานต์ เซียมซี · 12 ราศีมาจากไหน: แกะทองคำ ปูของเฮรา แมงป่องฆ่าโอไรออน และราศีที่ 13 · ใครมอบศาสตร์ทำนายให้มนุษย์? 52 ศาสตร์ 29 วัฒนธรรม ส่วนใหญ่ตอบว่าเทพ

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →