บทสวดโบราณถึงอะพอลโล — Homeric Hymn แปลไทย พร้อมต้นฉบับอังกฤษ

บทที่ III · ถึงอะพอลโล แห่งเดลอส

บทสวดนี้สรรเสริญอะพอลโล เปิดด้วยภาพที่เหล่าเทพลุกขึ้นอย่างหวั่นเกรงเมื่อเขาย่างเข้ามาในวังของซูส แล้วเล่าว่าลีโตต้องเร่ร่อนไปหลายดินแดนเพราะไม่มีที่ใดกล้ารับ จนเกาะเดลอสยอมรับเมื่อนางสาบานว่าจะสร้างวิหารที่นั่น นางเจ็บครรภ์อยู่เก้าวันเก้าคืนเพราะเฮรากักเทพีแห่งการคลอดไว้ ในที่สุดก็คลอดอะพอลโลใต้ต้นปาล์ม และเทพน้อยประกาศว่าพิณกับคันธนูจะเป็นของรักของเขา และเขาจะบอกประกาศิตของซูสแก่มนุษย์

ข้าจะระลึกถึงและไม่ลืมเลือนอะพอลโลผู้ยิงศรได้ไกล เมื่อพระองค์เสด็จผ่านเรือนของซูส เหล่าเทพต่างสั่นสะท้านต่อหน้าพระองค์ และลุกพรวดขึ้นจากที่นั่งทั้งหมดเมื่อพระองค์ใกล้เข้ามา ขณะที่พระองค์โก่งคันธนูอันเจิดจ้า มีแต่ลีโตผู้เดียวที่ยังคงอยู่เคียงข้างซูสผู้ยินดีในอสนีบาต แล้วนางก็ปลดสายธนูของพระองค์ ปิดแล่งศร และยกเครื่องศรออกจากบ่าอันแข็งแรงของพระองค์ด้วยมือของนางเอง แล้วแขวนไว้บนหมุดทองคำที่เสาต้นหนึ่งในเรือนของพระบิดา จากนั้นนางก็พาพระองค์ไปยังที่นั่งและให้พระองค์นั่งลง และพระบิดาก็ประทานน้ำทิพย์ในถ้วยทองคำแก่พระองค์ ต้อนรับโอรสอันเป็นที่รัก ขณะที่เหล่าเทพองค์อื่นๆ ให้พระองค์นั่งลง ณ ที่นั้น และลีโตผู้สง่างามดุจราชินีก็ปีติยินดี เพราะนางได้ให้กำเนิดโอรสผู้เกรียงไกรและเป็นนักแม่นธนู จงยินดีเถิด ลีโตผู้ได้รับพร เพราะท่านได้ให้กำเนิดบุตรอันรุ่งโรจน์ คือพระเจ้าอะพอลโลและอาร์เทมิสผู้ยินดีในลูกศร นางนั้นกำเนิดที่ออร์ทีเจีย (Ortygia) ส่วนพระองค์กำเนิดที่เดลอสอันเต็มไปด้วยหิน ขณะที่ท่านพิงกายอยู่กับมวลหินใหญ่แห่งเนินคินธัส (Cynthus) ใกล้ต้นปาล์มต้นหนึ่งริมลำธารแห่งอิโนพัส (Inopus)

แล้วข้าจะขับขานถึงท่านอย่างไรเล่า ท่านผู้เป็นหัวข้ออันควรแก่บทเพลงในทุกทาง เพราะทุกหนแห่ง โอ ฟีบัส (Phoebus) ขอบเขตทั้งมวลของบทเพลงล้วนตกเป็นของท่าน ทั้งบนแผ่นดินใหญ่ที่เลี้ยงโคสาว และบนหมู่เกาะ ยอดเขาทั้งปวงและแหลมสูงแห่งเนินเขาอันสูงตระหง่าน และแม่น้ำที่ไหลออกสู่ห้วงลึก และหาดที่ลาดลงสู่ทะเล และอ่าวจอดเรือแห่งทะเล ล้วนเป็นที่ชื่นชมของท่าน ข้าจะขับขานหรือไม่ว่าในเบื้องแรก ลีโตให้กำเนิดท่านมาเพื่อเป็นความปีติของมนุษย์ ขณะที่นางพิงกายอยู่กับภูเขาคินธัสบนเกาะหินแห่งนั้น ในเดลอสที่ทะเลล้อมรอบ ขณะที่ทั้งสองฟากคลื่นสีเข้มม้วนตัวเข้าหาฝั่งด้วยแรงลมหวีดหวิว จากที่นั้นท่านได้อุบัติขึ้นและปกครองเหนือมนุษย์ผู้ต้องตายทั้งปวง

ในบรรดาผู้ที่อยู่ในครีต (Crete) และในนครเอเธนส์ (Athens) และบนเกาะอีจีนา (Aegina) และยูบีอา (Euboea) อันเลื่องชื่อด้วยเรือ ในอีจี (Aegae) และไอเรซีอี (Eiresiae) และเพพาเรธัส (Peparethus) ใกล้ทะเล ในอาทอส (Athos) แห่งเธรซ (Thrace) และยอดสูงเสียดฟ้าแห่งพีเลียน (Pelion) และซามอส (Samos) แห่งเธรซ และเนินเขาอันร่มรื่นแห่งไอดา (Ida) ในสกีรอส (Scyros) และโฟเคีย (Phocaea) และเนินสูงแห่งออโทเคนี (Autocane) และอิมบรอส (Imbros) ที่ตั้งอยู่อย่างงดงาม และเลมนอส (Lemnos) ที่ควันกรุ่น และเลสบอส (Lesbos) อันมั่งคั่ง ถิ่นของมาคาร์ (Macar) บุตรแห่งไอโอลัส (Aeolus) และคีออส (Chios) ที่เจิดจ้าที่สุดในบรรดาเกาะทั้งปวงที่อยู่ในทะเล และไมมัส (Mimas) อันขรุขระ และยอดสูงแห่งคอรีคัส (Corycus) และคลารอส (Claros) อันเปล่งประกาย และเนินชันแห่งไอซาเจีย (Aesagea) และซามอสที่ชุ่มน้ำ และยอดสูงชันแห่งมิคาลี (Mycale) ในมิเลทัส (Miletus) และคอส (Cos) นครของชาวเมอรอพีส (Meropian) และไนดอส (Cnidos) อันสูงชัน และคาร์พาทอส (Carpathos) ที่ลมแรง ในนักซอส (Naxos) และพารอส (Paros) และรีเนีย (Rhenaea) อันเต็มไปด้วยหิน ไกลถึงเพียงนั้นที่ลีโตระหกระเหินไปขณะเจ็บครรภ์เทพผู้ยิงศรได้ไกล เพื่อดูว่าจะมีแผ่นดินใดยินยอมเป็นที่พำนักให้แก่บุตรของนาง แต่แผ่นดินเหล่านั้นล้วนสั่นสะท้านและหวาดกลัวยิ่งนัก และไม่มีแผ่นดินใดเลย แม้แต่แผ่นดินที่มั่งคั่งที่สุด กล้ารับฟีบัสไว้ จนกระทั่งลีโตผู้สง่างามดุจราชินีได้ย่างเท้าลงบนเดลอส และกล่าวถ้อยคำติดปีกถามนางว่า

‘เดลอสเอ๋ย หากเจ้ายินดีเป็นที่พำนักของบุตรข้า ฟีบัสอะพอลโล และสร้างวิหารอันมั่งคั่งให้แก่เขา เพราะจะไม่มีผู้อื่นใดแตะต้องเจ้า ดังที่เจ้าจะได้พบเอง และข้าคิดว่าเจ้าจะไม่มีวันมั่งคั่งด้วยโคและแกะ ไม่ออกผลองุ่น และไม่ให้กำเนิดพืชพรรณอย่างอุดมด้วย แต่หากเจ้ามีวิหารของอะพอลโลผู้ยิงศรได้ไกล มนุษย์ทั้งปวงจะนำเครื่องบูชาร้อยโคมาให้เจ้าและชุมนุมกันที่นี่ และกลิ่นหอมแห่งเครื่องบูชาอันอุดมจะลอยขึ้นไม่ขาดสายตลอดไป และเจ้าจะเลี้ยงดูผู้อาศัยในตัวเจ้าได้จากมือของคนแปลกหน้า เพราะแท้จริงแล้วดินของเจ้าเองนั้นไม่อุดมเลย’

ลีโตกล่าวดังนี้ และเดลอสก็ยินดีแล้วตอบว่า ‘ลีโต ธิดาผู้รุ่งโรจน์ที่สุดแห่งซีอัส (Coeus) ผู้ยิ่งใหญ่ ข้ายินดีจะรับบุตรของท่าน พระเจ้าผู้ยิงศรได้ไกล เพราะเป็นความจริงเหลือเกินที่ข้าถูกกล่าวถึงในทางร้ายในหมู่มนุษย์ ขณะที่หากเป็นเช่นนี้ข้าจะได้รับเกียรติยิ่งนัก แต่คำกล่าวนี้ข้าหวาดกลัว และข้าจะไม่ปิดบังท่าน ลีโต เขาว่ากันว่าอะพอลโลจะเป็นผู้ทะนงตนยิ่งนัก และจะเป็นใหญ่เหนือเทพและมนุษย์อย่างยิ่งทั่วทั้งแผ่นดินอันอุดม เพราะฉะนั้นข้าจึงหวาดกลัวยิ่งนักทั้งในใจและในวิญญาณ ว่าทันทีที่เขาได้เห็นแสงตะวัน เขาจะดูแคลนเกาะนี้ เพราะแท้จริงแล้วข้ามีเพียงดินหินอันแข็งกระด้าง แล้วจะพลิกคว่ำข้าและถีบข้าลงสู่ห้วงลึกของทะเลด้วยเท้าของเขา แล้วมหาสมุทรอันยิ่งใหญ่จะซัดท่วมลึกเหนือศีรษะข้าตลอดกาล และเขาจะไปยังแผ่นดินอื่นที่ถูกใจเขา เพื่อสร้างวิหารและป่าศักดิ์สิทธิ์ของเขาที่นั่น เช่นนั้นสัตว์ทะเลหลายเท้าจะทำรังในตัวข้า และแมวน้ำสีดำจะทำที่อยู่โดยไม่มีผู้ใดรบกวน เพราะข้าไร้ผู้คน แต่หากท่านจะกล้าสาบานคำสัตย์อันยิ่งใหญ่ เทวีเอ๋ย ว่าที่นี่เขาจะสร้างวิหารอันรุ่งโรจน์เป็นแห่งแรก เพื่อเป็นที่ประกาศเทวพยากรณ์แก่มนุษย์ ภายหลังจากนั้นก็ให้เขาสร้างวิหารและป่าศักดิ์สิทธิ์ในหมู่มนุษย์ทั้งปวงเถิด เพราะแน่แท้ว่าเขาจะเลื่องลือยิ่งนัก’

เดลอสกล่าวดังนี้ และลีโตก็สาบานคำสัตย์อันยิ่งใหญ่ของเหล่าเทพ ‘บัดนี้จงฟังเถิด ไกอาและฟ้าสวรรค์อันกว้างใหญ่เบื้องบน และสายน้ำหยดแห่งสติกซ์ (Styx) (นี่คือคำสาบานที่หนักแน่นและน่าเกรงขามที่สุดสำหรับเหล่าเทพผู้ได้รับพร) แน่แท้ว่าฟีบัสจะมีแท่นบูชาอันหอมกรุ่นและเขตศักดิ์สิทธิ์ของเขาที่นี่ และเขาจะให้เกียรติเจ้าเหนือผู้อื่นทั้งปวง’

ครั้นเมื่อลีโตสาบานและกล่าวคำสาบานจบแล้ว เดลอสก็ยินดียิ่งนักต่อการกำเนิดของพระเจ้าผู้ยิงศรได้ไกล แต่ลีโตถูกความเจ็บปวดเกินปกติบีบคั้นอยู่เก้าวันเก้าคืน และอยู่กับนางคือบรรดาเทวีชั้นสูงสุดทั้งปวง ไดโอนี (Dione) และเรีย (Rhea) และอิกเนีย (Ichnaea) และทีมิส (Themis) และแอมฟิไทรที (Amphitrite) ผู้ครวญคร่ำเสียงดัง และเทวีอมตะองค์อื่นๆ เว้นแต่เฮราผู้มีแขนขาวผ่อง ผู้นั่งอยู่ในท้องพระโรงของซูสผู้รวบรวมเมฆ มีเพียงไอลีไธอา (Eilithyia) เทวีแห่งการคลอดอันเจ็บปวดเท่านั้นที่ไม่ได้ยินถึงความทุกข์ของลีโต เพราะนางนั่งอยู่บนยอดโอลิมปัสใต้เมฆทองคำ ด้วยอุบายของเฮราผู้มีแขนขาวผ่อง ผู้กักนางไว้ใกล้ตัวด้วยความริษยา เพราะลีโตผู้มีเกศางดงามกำลังจะให้กำเนิดโอรสผู้ไร้ที่ติและแข็งแรงในไม่ช้า

แต่เหล่าเทพีส่งไอริส (Iris) ออกจากเกาะที่ตั้งอยู่อย่างงดงามนั้น ให้ไปพาเอลิไธอา (Eilithyia) มา โดยสัญญาว่าจะมอบสร้อยคอเส้นใหญ่ที่ร้อยด้วยเส้นด้ายทองคำ ยาวเก้าศอกให้แก่นาง และพวกนางกำชับไอริสให้เรียกเอลิไธอาออกมาพูดเป็นการลับ ให้พ้นจากเฮราผู้มีแขนขาวผ่อง เกรงว่าภายหลังเฮราจะใช้วาจาหน่วงเหนี่ยวไม่ให้นางมา เมื่อไอริสผู้ว่องไว เท้าเร็วดุจสายลม ได้ฟังทั้งหมดนี้แล้ว นางก็ออกวิ่ง และในไม่ช้าก็ข้ามระยะทางทั้งหมดมาถึงที่พำนักของเหล่าเทพ คือโอลิมปัสอันสูงชัน แล้วเรียกเอลิไธอาออกจากท้องพระโรงมายังประตูทันที และกล่าวถ้อยคำมีปีกแก่นาง บอกทุกสิ่งตามที่เหล่าเทพีผู้สถิตบนโอลิมปัสสั่งไว้ ดังนั้นนางจึงโน้มน้าวหัวใจของเอลิไธอาในอกอันเป็นที่รักของนางได้ แล้วทั้งสองก็ออกเดินทางไป ท่วงท่าดุจนกเขาป่าขี้อาย

และทันทีที่เอลิไธอา เทพีแห่งการคลอดอันเจ็บปวด ย่างเท้าลงบนเดลอส ความเจ็บปวดแห่งการคลอดก็เข้าจู่โจมลีโต และพระองค์ปรารถนาจะให้กำเนิดบุตร พระองค์จึงโอบแขนรอบต้นปาล์มต้นหนึ่ง แล้วคุกเข่าลงบนทุ่งหญ้าอันอ่อนนุ่ม ขณะที่แผ่นดินเบื้องล่างหัวเราะด้วยความยินดี แล้วทารกก็พุ่งออกมาสู่แสงสว่าง และเหล่าเทพีทั้งปวงก็ชำระพระองค์ให้บริสุทธิ์สะอาดด้วยน้ำอันหวานชื่น แล้วห่อพระองค์ด้วยผ้าขาวเนื้อละเอียดที่ทอขึ้นใหม่ และคาดแถบทองคำไว้รอบกายพระองค์

บัดนี้ ลีโตมิได้ให้อะพอลโล ผู้ถือดาบทองคำ ดื่มนมจากอกของพระองค์ แต่ธีมิส (Themis) รินน้ำทิพย์และอาหารทิพย์ให้ด้วยหัตถ์ศักดิ์สิทธิ์ของนางตามครรลอง และลีโตก็ยินดี เพราะได้ให้กำเนิดบุตรชายผู้แข็งแกร่งและเป็นนักธนู แต่ทันทีที่พระองค์ได้ลิ้มรสอาหารทิพย์แห่งสวรรค์นั้นแล้ว โอ ฟีบัส (Phoebus) เชือกทองคำก็มิอาจรั้งพระองค์ไว้ได้อีก แถบผ้าก็มิอาจพันธนาการพระองค์ได้ ปลายทุกเส้นล้วนหลุดออก ในทันใดนั้น ฟีบัส อะพอลโล ก็ตรัสขึ้นท่ามกลางเหล่าเทพีผู้ไม่รู้ตาย:

‘พิณไลร์และคันธนูโค้งจะเป็นที่รักของข้าตลอดไป และข้าจะประกาศพระประสงค์อันไม่แปรผันของซูสแก่มนุษย์’

ฟีบัส เทพผู้มีเกศายาว ผู้ยิงศรได้ไกล ตรัสดังนี้แล้วก็เริ่มเดินไปบนแผ่นดินอันมีหนทางกว้างไกล และเหล่าเทพีทั้งปวงต่างอัศจรรย์ใจในพระองค์ แล้วเดลอสทั้งเกาะก็เต็มไปด้วยทองคำ ขณะเฝ้ามองบุตรแห่งซูสและลีโต ด้วยความปีติที่เทพองค์นี้ทรงเลือกนางเหนือหมู่เกาะและชายฝั่งทั้งหลาย ให้เป็นที่ประทับของพระองค์ และนางรักพระองค์ยิ่งขึ้นอีกในหัวใจ และเบ่งบานดังยอดเขาที่ผลิดอกไม้ป่า

และพระองค์ โอ อะพอลโลผู้เป็นเจ้า เทพแห่งธนูเงิน ผู้ยิงศรได้ไกล บางคราทรงดำเนินบนคินธัส (Cynthus) อันขรุขระ บางคราทรงเที่ยวท่องไปทั่วหมู่เกาะและผู้คนในนั้น วิหารและป่าศักดิ์สิทธิ์ของพระองค์มีมากมาย ยอดเขาทั้งปวง หน้าผาสูงตระหง่านแห่งขุนเขาอันสูงส่ง และแม่น้ำที่ไหลลงสู่ทะเล ล้วนเป็นที่รักของพระองค์ ฟีบัส แต่ที่เดลอสนั้นเองที่พระองค์ทรงชื่นชมพระทัยมากที่สุด เพราะที่นั่นชาวไอโอเนีย (Ionians) ผู้สวมเสื้อคลุมยาวมาชุมนุมกันเพื่อถวายเกียรติแด่พระองค์ พร้อมด้วยบุตรหลานและภรรยาผู้ขี้อาย พวกเขาระลึกถึงพระองค์ และถวายความสำราญแด่พระองค์ด้วยการชกมวย การเต้นรำ และบทเพลง ทุกครั้งที่จัดงานชุมนุม ผู้ใดมาพบชาวไอโอเนียขณะชุมนุมกันเช่นนั้น คงกล่าวว่าพวกเขาเป็นผู้ไม่รู้ตายและไม่รู้แก่ เพราะเขาจะได้เห็นความงามสง่าของคนทั้งปวง และจะเบิกบานใจขณะเพ่งมองบุรุษและสตรีผู้คาดเข็มขัดงดงาม พร้อมเรือเร็วและทรัพย์สมบัติมหาศาลของพวกเขา และยังมีสิ่งมหัศจรรย์ยิ่งใหญ่อีกประการหนึ่ง ซึ่งชื่อเสียงจะไม่มีวันสูญสิ้น คือเหล่าหญิงสาวแห่งเดลอส ผู้เป็นนางกำนัลของเทพผู้ยิงศรไกล เพราะเมื่อพวกนางสรรเสริญอะพอลโลเป็นอันดับแรก และลีโตกับอาร์เทมิสผู้ชื่นชอบลูกศรด้วยแล้ว พวกนางจะขับลำนำเล่าถึงบุรุษและสตรีในวันวาน และสะกดใจเผ่าพันธุ์มนุษย์ทั้งหลาย อีกทั้งพวกนางยังเลียนภาษาของมนุษย์ทั้งปวงและสำเนียงพูดอันกระทบกระทั่งของพวกเขาได้ ใครฟังก็จะพูดว่าตัวเขาเองเป็นผู้ร้อง เพราะบทเพลงอันไพเราะของพวกนางใกล้เคียงความจริงเพียงนั้น

บัดนี้ ขออะพอลโลและอาร์เทมิสทรงโปรดปราน และลาก่อน เหล่าหญิงสาวทั้งปวง จงระลึกถึงข้าในกาลภายหน้า ทุกครั้งที่มนุษย์ผู้ใดบนแผ่นดิน เป็นคนแปลกหน้าผู้ได้พบเห็นและได้ทนทุกข์มามาก มาถึงที่นี่และถามพวกเจ้าว่า ‘หญิงสาวทั้งหลาย พวกเจ้าคิดว่าผู้ใดเป็นนักร้องที่ไพเราะที่สุดที่มาที่นี่ และพวกเจ้าชื่นชอบผู้ใดมากที่สุด’ เมื่อนั้นจงตอบพร้อมกันทุกคนเป็นเสียงเดียวว่า ‘เขาเป็นชายตาบอด อาศัยอยู่ที่ไคออส (Chios) อันเต็มไปด้วยโขดหิน บทเพลงของเขาเป็นเลิศตลอดกาล’ ส่วนตัวข้า ข้าจะนำชื่อเสียงของพวกเจ้าไปไกลเท่าที่ข้าท่องไปบนแผ่นดิน สู่ที่ที่ตั้งอยู่อย่างดี เรื่องนี้เป็นความจริง และข้าจะไม่มีวันหยุดสรรเสริญอะพอลโลผู้ยิงศรได้ไกล เทพแห่งธนูเงิน ผู้ซึ่งลีโตเกศางามให้กำเนิด

แด่อะพอลโลแห่งไพโธ—

โอ พระผู้เป็นเจ้า ลิเซีย (Lycia) เป็นของพระองค์ ทั้งมีโอเนีย (Maeonia) อันงดงาม และมิเลทัส (Miletus) นครอันมีเสน่ห์ริมทะเล แต่เหนือเดลอสที่คลื่นล้อมรอบนั้น พระองค์ทรงครองด้วยพระองค์เองอย่างยิ่งใหญ่

บุตรผู้รุ่งโรจน์ยิ่งของลีโตเสด็จไปยังไพโธอันเต็มไปด้วยโขดหิน ทรงดีดพิณไลร์อันกลวงของพระองค์ ทรงอาภรณ์ทิพย์อบหอม และเมื่อต้องปลายดีดทองคำ พิณของพระองค์ก็ขับขานไพเราะ จากที่นั่น พระองค์เสด็จจากแผ่นดินสู่โอลิมปัสรวดเร็วดุจความคิด สู่ตำหนักของซูส เพื่อร่วมชุมนุมกับเหล่าเทพองค์อื่น แล้วในทันใดนั้นเหล่าเทพผู้ไม่รู้ตายก็คิดถึงแต่พิณและบทเพลง และเหล่ามิวส์ทั้งปวงพร้อมกัน เสียงหนึ่งขานรับอีกเสียงหนึ่งอย่างไพเราะ ขับเพลงสรรเสริญของประทานไม่รู้สิ้นที่เหล่าเทพได้เสวย และความทุกข์ของมนุษย์ ทุกสิ่งที่พวกเขาต้องทนรับจากน้ำมือของเหล่าเทพผู้ไม่รู้ตาย และที่พวกเขามีชีวิตอยู่อย่างไร้ปัญญาและไร้ที่พึ่ง หาทางเยียวยาความตายหรือเครื่องป้องกันความชราไม่ได้ ขณะเดียวกัน เหล่าเกรซ (Graces) ผู้มีเกศาดกงาม และเหล่าฤดู (Seasons) ผู้ร่าเริง ก็เต้นรำร่วมกับฮาร์โมเนีย (Harmonia) ฮีบี (Hebe) และอะโฟรไดท์ธิดาแห่งซูส ต่างจับข้อมือกันและกัน และท่ามกลางพวกนางมีผู้หนึ่งขับร้อง นางมิได้ต่ำต้อยหรือเล็กจ้อย หากสูงสง่าน่ามองและมีรูปโฉมน่าอิจฉา คืออาร์เทมิสผู้ชื่นชอบลูกศร ขนิษฐาของอะพอลโล ท่ามกลางพวกนาง แอรีสและผู้สังหารอาร์กัส (Slayer of Argus) ผู้มีดวงตาคมกริบต่างหยอกล้อเล่นกัน ขณะที่อะพอลโลดีดพิณ ก้าวเท้าสูงอย่างคล่องแคล่วงดงาม และรัศมีเจิดจ้าส่องรอบกายพระองค์ ประกายแห่งพระบาทและเสื้อที่ทอแน่นของพระองค์ และทั้งลีโตผู้มีเกศาสีทองและซูสผู้ทรงปัญญา ก็ปีติยินดีในหัวใจอันยิ่งใหญ่ ขณะเฝ้ามองบุตรอันเป็นที่รักเล่นดนตรีท่ามกลางเหล่าเทพผู้ไม่รู้ตาย

แล้วข้าจะขับขานถึงท่านอย่างไรเล่า ในเมื่อท่านเป็นหัวข้อที่ควรค่าแก่บทเพลงในทุกทาง? จะขับขานถึงท่านในฐานะผู้เกี้ยวพาราสีและในทุ่งแห่งความรัก ว่าท่านไปเกี้ยวธิดาของเอซาน (Azan) พร้อมกับอิสคิส (Ischys) ผู้เปรียบดั่งเทพ บุตรของเอลาทิอัส (Elatius) ผู้มีม้าดี หรือกับฟอร์บัส (Phorbas) ผู้สืบเชื้อสายจากไทรออปส์ (Triops) หรือกับเอริวธิวส์ (Ereutheus) หรือกับลิวคิปปัส (Leucippus) และภรรยาของลิวคิปปัส.... [...] ....ท่านเดินเท้า เขาขับรถศึก แต่เขาก็หาได้ด้อยกว่าไทรออปส์ไม่ หรือข้าจะขับขานว่าในครั้งแรกนั้นท่านท่องไปทั่วแผ่นดินเพื่อแสวงหาที่ตั้งแห่งเทพพยากรณ์สำหรับมนุษย์ โอ อะพอลโลผู้ยิงศรไกล? ท่านลงจากโอลิมปัสไปยังพีเอเรีย (Pieria) ก่อน แล้วผ่านเล็กตัส (Lectus) อันเต็มไปด้วยทราย และเอนีเอนี (Enienae) และผ่านดินแดนของชาวเพอร์ไรบี (Perrhaebi) ไม่นานท่านก็มาถึงไอโอลคัส (Iolcus) และย่างเท้าขึ้นบนซีเนียม (Cenaeum) ในยูบีอา (Euboea) อันขึ้นชื่อเรื่องเรือ ท่านยืนอยู่บนที่ราบเลแลนไทน์ (Lelantine) แต่ใจของท่านไม่พอใจที่จะสร้างวิหารและป่าศักดิ์สิทธิ์ที่นั่น จากที่นั่นท่านข้ามช่องแคบยูริปัส (Euripus) อะพอลโลผู้ยิงศรไกล และขึ้นไปบนเนินเขาศักดิ์สิทธิ์อันเขียวขจี ไปต่อยังไมคาเลสซัส (Mycalessus) และทีวเมสซัส (Teumessus) อันมีพื้นหญ้าเป็นที่นอน แล้วจึงมาถึงถิ่นที่อยู่ของธีบี (Thebe) อันปกคลุมด้วยป่า เพราะในเวลานั้นยังไม่มีมนุษย์ผู้ใดอาศัยอยู่ในธีบีอันศักดิ์สิทธิ์ และรอบที่ราบอันให้ข้าวสาลีของธีบีก็ยังไม่มีทางเดินหรือถนนหนทางใดเลย

แล้วท่านยังไปไกลออกไปอีก โอ อะพอลโลผู้ยิงศรไกล และมาถึงออนเคสตัส (Onchestus) ป่าศักดิ์สิทธิ์อันสว่างไสวของโพไซดอน ที่นั่นลูกม้าที่เพิ่งฝึกใหม่ซึ่งเหนื่อยล้าจากการลากรถศึกอันประณีตจะได้กำลังใจคืนมา และสารถีผู้ชำนาญก็กระโดดลงจากรถแล้วเดินทางต่อไป จากนั้นม้าทั้งหลายก็ลากรถเปล่าให้กระทบกระทั่งไปชั่วครู่ เพราะพ้นจากการบังคับแล้ว และหากพวกมันทำรถศึกพังในป่าศักดิ์สิทธิ์นั้น ผู้คนจะดูแลม้า แต่จะตะแคงรถศึกแล้วทิ้งไว้ที่นั่น เพราะนี่คือพิธีกรรมมาตั้งแต่แรกเริ่ม และเหล่าสารถีก็อธิษฐานต่อเจ้าแห่งศาลนั้น ส่วนรถศึกก็ตกเป็นของเทพเจ้า

ท่านยังไปไกลออกไปอีก โอ อะพอลโลผู้ยิงศรไกล และถัดมาก็ถึงสายน้ำอันหวานชื่นของเซฟีสซัส (Cephissus) ซึ่งหลั่งน้ำอันไหลรินหวานชื่นออกมาจากลีเลีย (Lilaea) และเมื่อข้ามสายน้ำนั้นไป โอ ผู้กระทำการจากที่ไกล ท่านก็ผ่านโอคาเลีย (Ocalea) อันมีหอคอยมากมาย และมาถึงแฮลิอาร์ทัส (Haliartus) อันเขียวด้วยหญ้า

จากนั้นท่านมุ่งไปทางเทลฟูซา (Telphusa) และที่นั่นสถานที่อันรื่นรมย์ดูเหมาะแก่การสร้างวิหารและป่าศักดิ์สิทธิ์ ท่านเข้าไปใกล้มากแล้วกล่าวแก่นางว่า 'เทลฟูซา ณ ที่นี้ข้าตั้งใจจะสร้างวิหารอันรุ่งโรจน์ เป็นที่พยากรณ์สำหรับมนุษย์ และพวกเขาจะนำเครื่องบูชาเฮกาทอมบ์ (hecatomb) อันสมบูรณ์มาที่นี่เสมอ ทั้งผู้ที่อาศัยอยู่ในเพโลพอนนีซัส (Peloponnesus) อันอุดม และผู้คนแห่งยุโรปและหมู่เกาะทั้งปวงที่คลื่นซัดสาด มาเพื่อแสวงหาคำพยากรณ์ และข้าจะมอบคำชี้แนะอันไม่มีวันผิดพลาดแก่พวกเขาทั้งหมด โดยให้คำตอบในวิหารอันอุดมของข้า'

ฟีบัส (Phoebus) อะพอลโลกล่าวดังนั้น แล้ววางรากฐานทั้งหมดไปตลอดแนว กว้างและยาวยิ่งนัก แต่เมื่อเทลฟูซาเห็นเช่นนั้น นางก็โกรธเคืองในใจและกล่าวว่า 'ท่านเจ้าฟีบัส ผู้กระทำการจากที่ไกล ข้าจะกล่าวคำแนะนำแก่ใจของท่าน เพราะท่านตั้งใจจะสร้างวิหารอันรุ่งโรจน์ที่นี่ให้เป็นที่พยากรณ์สำหรับมนุษย์ ผู้จะนำเครื่องบูชาเฮกาทอมบ์อันสมบูรณ์มาถวายท่านที่นี่เสมอ ถึงกระนั้นข้าก็จะพูดออกไป และขอท่านจงเก็บถ้อยคำของข้าไว้ในใจ เสียงกีบม้าเร็วที่ย่ำไปมาและเสียงล่อที่มากินน้ำที่ธารศักดิ์สิทธิ์ของข้าจะรบกวนใจท่านเสมอ และผู้คนจะชอบจ้องดูรถศึกที่สร้างอย่างดีและม้าเท้าเร็วที่กระทืบเท้าอยู่ มากกว่าวิหารใหญ่ของท่านและทรัพย์สมบัติมากมายที่อยู่ภายใน แต่หากท่านจะยอมฟังข้า—เพราะท่าน ข้าแต่เจ้า แข็งแกร่งและทรงอำนาจกว่าข้า และกำลังของท่านก็ยิ่งใหญ่นัก—จงสร้างที่ไครซา (Crisa) ใต้หุบป่าของพาร์แนสซัส (Parnassus) ที่นั่นจะไม่มีรถศึกอันแวววาวกระทบกัน และจะไม่มีเสียงม้าเท้าเร็วใกล้แท่นบูชาอันสร้างอย่างดีของท่าน แต่เหล่าเผ่าพันธุ์มนุษย์อันรุ่งโรจน์จะนำของกำนัลมาถวายท่านในนามอีเอเพียน (Iepaeon — "ผู้เยียวยา จงเจริญ") และท่านจะรับเครื่องบูชาอันอุดมจากผู้คนที่อาศัยอยู่โดยรอบด้วยความยินดี' เทลฟูซากล่าวดังนั้น เพื่อที่นางผู้เดียว มิใช่ผู้ยิงศรไกล จะได้มีเกียรติยศที่นั่น และนางก็โน้มน้าวผู้ยิงศรไกลได้

ท่านยังไปไกลออกไปอีก อะพอลโลผู้ยิงศรไกล จนมาถึงเมืองของชาวเฟลไจอี (Phlegyae) ผู้อหังการ ซึ่งอาศัยอยู่บนแผ่นดินนี้ในหุบป่าอันงดงามใกล้ทะเลสาบเซฟีเซียน (Cephisian) โดยไม่ใส่ใจต่อซูส และจากที่นั่นท่านก็รีบเร่งไปยังสันเขา และมาถึงไครซาใต้พาร์แนสซัสอันปกคลุมด้วยหิมะ เป็นเชิงเขาที่หันไปทางทิศตะวันตก มีหน้าผาห้อยอยู่เหนือจากเบื้องบน และหุบป่าที่เว้าลึกขรุขระทอดอยู่เบื้องล่าง ที่นั่นเจ้าฟีบัส อะพอลโลตัดสินใจสร้างวิหารอันงดงามของท่าน และกล่าวดังนี้ว่า

'ณ สถานที่นี้ข้าตั้งใจจะสร้างวิหารอันรุ่งโรจน์ให้เป็นที่พยากรณ์สำหรับมนุษย์ และที่นี่พวกเขาจะนำเครื่องบูชาเฮกาทอมบ์อันสมบูรณ์มาเสมอ ทั้งผู้ที่อาศัยอยู่ในเพโลพอนนีซัสอันอุดม และผู้คนแห่งยุโรปและจากหมู่เกาะทั้งปวงที่คลื่นซัดสาด มาเพื่อถามไถ่ข้า และข้าจะมอบคำชี้แนะอันไม่มีวันผิดพลาดแก่พวกเขาทั้งหมด โดยตอบพวกเขาในวิหารอันอุดมของข้า'

เมื่อกล่าวเช่นนี้แล้ว ฟีบัส อะพอลโลก็วางรากฐานทั้งหมดไปตลอดแนว กว้างและยาวยิ่งนัก และบนรากฐานนั้น บุตรทั้งสองของเออร์จินัส (Erginus) คือโทรโฟเนียส (Trophonius) และอากาเมดีส (Agamedes) ผู้เป็นที่รักของเหล่าเทพผู้ไม่รู้ตาย ได้วางฐานหินไว้ และเหล่าเผ่าพันธุ์มนุษย์นับไม่ถ้วนก็สร้างวิหารทั้งหลังด้วยหินที่ตกแต่งแล้ว ให้เป็นที่ขับขานไปชั่วนิรันดร์

แต่ใกล้ ๆ นั้นมีธารน้ำพุไหลรินหวานชื่น และที่นั่นเจ้าผู้เป็นบุตรของซูสได้ใช้คันธนูอันทรงพลังสังหารนางมังกรตัวใหญ่ที่อ้วนพองลง นางเป็นสัตว์ร้ายดุร้ายที่มักก่อความเสียหายใหญ่หลวงแก่มนุษย์บนแผ่นดิน ทั้งแก่ตัวมนุษย์เองและแก่ฝูงแกะขาเรียวของพวกเขา เพราะนางเป็นภัยพิบัติที่กระหายเลือดยิ่งนัก นางผู้นี้เองที่ครั้งหนึ่งได้รับไทเฟออน (Typhaon) ผู้ร้ายกาจและโหดเหี้ยมมาจากเฮราผู้ประทับบัลลังก์ทอง และเลี้ยงดูขึ้นมาให้เป็นภัยพิบัติแก่มนุษย์ ครั้งหนึ่งเฮราให้กำเนิดเขาเพราะนางโกรธพระบิดาซูส เมื่อโอรสแห่งโครนอสให้กำเนิดอะธีนาผู้รุ่งโรจน์ยิ่งออกมาจากศีรษะของพระองค์ ครั้งนั้นเฮราผู้เป็นราชินีก็โกรธเคืองและกล่าวดังนี้ท่ามกลางเหล่าเทพที่ชุมนุมกันอยู่ว่า

“จงฟังข้าเถิด ทวยเทพและเทวีทั้งปวง ว่าซูสผู้รวมเมฆเริ่มหยามเกียรติข้าตามอำเภอใจอย่างไร ทั้งที่พระองค์ทรงรับข้าเป็นชายาผู้ซื่อสัตย์แล้ว ดูเถิด บัดนี้พระองค์ให้กำเนิดอะธีนาผู้มีดวงตาสุกใส ผู้เป็นเลิศเหนือเทพผู้ได้รับพรทั้งปวง โดยไม่มีข้าร่วมด้วย ส่วนเฮฟีสตัสบุตรของข้าที่ข้าให้กำเนิดนั้น กลับอ่อนแอที่สุดในหมู่เทพผู้ได้รับพรทั้งปวง และเท้าลีบงอ เป็นความอัปยศและความอับอายของข้าในสวรรค์ ข้าจึงอุ้มเขาไว้ในมือแล้วโยนทิ้งไป จนเขาตกลงสู่ทะเลใหญ่ แต่ทีทิส (Thetis) ผู้สวมรองเท้าเงิน ธิดาแห่งเนเรียส (Nereus) ได้รับเขาไว้และเลี้ยงดูร่วมกับพี่น้องของนาง ขอให้นางได้รับใช้เทพผู้ได้รับพรด้วยการอื่นเถิด! โอ ผู้ชั่วร้ายและเจ้าเล่ห์! บัดนี้ท่านจะคิดการอันใดอีก? ท่านกล้าให้กำเนิดอะธีนาผู้มีดวงตาสุกใสด้วยตัวท่านเองได้อย่างไร? ข้าจะไม่ให้กำเนิดบุตรแก่ท่านหรือ ข้าผู้อย่างน้อยก็ได้ชื่อว่าเป็นชายาของท่านในหมู่เทพผู้ไม่รู้ตายที่ครองสวรรค์อันกว้างใหญ่ จงระวังไว้เถิด มิฉะนั้นข้าจะคิดการร้ายต่อท่านในภายหน้า ใช่แล้ว บัดนี้ข้าจะวางแผนให้บุตรคนหนึ่งเกิดแก่ข้า เพื่อเป็นเลิศในหมู่เทพผู้ไม่รู้ตาย และทำเช่นนั้นโดยไม่ทำให้พันธะศักดิ์สิทธิ์แห่งการสมรสระหว่างท่านกับข้าต้องมัวหมอง และข้าจะไม่ไปสู่แท่นบรรทมของท่าน แต่จะอยู่ร่วมกับเทพผู้ได้รับพรทั้งหลายห่างไกลจากท่าน”

เมื่อตรัสดังนั้นแล้ว พระนางก็แยกตัวออกไปจากหมู่เทพ ด้วยความกริ้วยิ่งนัก แล้วในทันใดเฮราราชินีผู้มีดวงตาโต ก็ทรงสวดวิงวอน ใช้ฝ่ามือตบลงบนพื้นดิน และตรัสดังนี้

“บัดนี้ ข้าขอวิงวอน จงฟังเถิด ไกอาและสวรรค์อันกว้างใหญ่เบื้องบน และท่านทั้งหลาย ทวยเทพไททัน (Titan) ผู้สถิตอยู่ใต้พิภพรอบทาร์ทารัส (Tartarus) อันยิ่งใหญ่ ผู้เป็นต้นกำเนิดของทั้งเทพและมนุษย์! จงสดับฟังข้าในบัดนี้ ทุกองค์โดยพร้อมเพรียง และโปรดให้ข้าได้ให้กำเนิดบุตรโดยแยกจากซูส ผู้ไม่ด้อยกว่าพระองค์ในด้านกำลังเลยแม้แต่น้อย ไม่เพียงเท่านั้น ขอให้เขาแข็งแกร่งกว่าซูส มากเท่ากับที่ซูสผู้เห็นทุกสิ่งแข็งแกร่งกว่าโครนอส” พระนางร้องดังนี้แล้วฟาดพื้นดินด้วยพระหัตถ์อันทรงพลัง แล้วพื้นพิภพผู้ให้ชีวิตก็สั่นไหว เมื่อเฮราเห็นดังนั้นก็ยินดีในพระทัย เพราะทรงคิดว่าคำวิงวอนของพระนางจะสัมฤทธิ์ผล และนับแต่นั้นพระนางก็ไม่เคยไปสู่แท่นบรรทมของซูสผู้ทรงปัญญาตลอดหนึ่งปีเต็ม ไม่ไปประทับบนบัลลังก์สลักลวดลายของพระนางดังแต่ก่อน เพื่อวางแผนคำปรึกษาอันชาญฉลาดให้แก่พระองค์ แต่ประทับอยู่ในวิหารของพระนางที่ผู้คนมากมายมาสวดวิงวอน และทรงยินดีกับเครื่องสังเวยของพระนาง เฮราราชินีผู้มีดวงตาโต ครั้นเมื่อเดือนและวันครบถ้วน และฤดูกาลมาถึงตามกำหนดขณะที่ปีหมุนเวียนไป พระนางก็ให้กำเนิดผู้หนึ่งซึ่งไม่เหมือนทั้งเทพและมนุษย์ผู้ต้องตาย คือไทฟาออน (Typhaon) ผู้ดุร้ายโหดเหี้ยม เพื่อเป็นภัยพิบัติแก่มนุษย์ ในทันใดเฮราราชินีผู้มีดวงตาโตก็รับเขาไว้ และนำสิ่งชั่วร้ายหนึ่งไปสู่อีกสิ่งชั่วร้ายที่เหมือนกัน มอบเขาให้แก่นางมังกร และนางก็รับเขาไว้ ไทฟาออนผู้นี้ได้ก่อความเสียหายใหญ่หลวงในหมู่เผ่าพันธุ์มนุษย์อันลือนาม ผู้ใดที่พบนางมังกร วันแห่งชะตากรรมก็จะกวาดเขาไปเสีย จนกระทั่งอะพอลโลผู้เป็นใหญ่ ผู้ประทานความตายจากที่ไกล ยิงลูกศรอันทรงพลังใส่นาง แล้วนางซึ่งถูกความเจ็บปวดแสนสาหัสฉีกกระชาก ก็นอนหอบหายใจเฮือกใหญ่ และดิ้นทุรนทุรายไปทั่วที่นั้น เสียงอันน่าสะพรึงกลัวเกินบรรยายดังกระหึ่มขึ้นขณะที่นางบิดตัวไปมาไม่หยุดหย่อนท่ามกลางป่า และนางก็สิ้นชีวิตไปเช่นนั้น ระบายลมหายใจสุดท้ายออกมาพร้อมโลหิต แล้วฟีบัส (Phoebus) อะพอลโลก็ประกาศอวดชัยเหนือนาง

“บัดนี้จงเน่าเปื่อยอยู่ที่นี่บนผืนดินที่เลี้ยงมนุษย์เถิด! อย่างน้อยเจ้าจะไม่ได้มีชีวิตอยู่อีกต่อไป เพื่อเป็นภัยร้ายแก่มนุษย์ผู้กินผลของแผ่นดินที่หล่อเลี้ยงทุกสิ่ง และผู้จะนำเครื่องบูชาร้อยตัวอันสมบูรณ์มาสู่ที่นี่ ไทฟีอัส (Typhoeus) ก็ดี คิไมรา (Chimera) ผู้มีชื่อเสียงฉาวโฉ่ก็ดี จะช่วยเจ้าให้พ้นจากความตายอันโหดร้ายไม่ได้ แต่ที่นี่ แผ่นดินและไฮพีเรียน (Hyperion) ผู้เจิดจ้าจะทำให้เจ้าเน่าเปื่อยไป”

ฟีบัสกล่าวดังนั้น พลางลิงโลดเหนือร่างนาง และความมืดก็ปกคลุมดวงตาของนาง แล้วพลังศักดิ์สิทธิ์แห่งฮีลิออสก็ทำให้นางเน่าเปื่อยไป ณ ที่นั้น เหตุนี้ที่แห่งนั้นจึงได้ชื่อว่าไพโธในบัดนี้ และผู้คนเรียกอะพอลโลผู้เป็นใหญ่ด้วยอีกนามหนึ่งว่า ไพเธียน (Pythian) เพราะ ณ ที่แห่งนั้น อำนาจแห่งฮีลิออสผู้แผดเผาได้ทำให้อสูรร้ายเน่าเปื่อยไป

แล้วฟีบัสอะพอลโลก็ทรงเห็นว่าน้ำพุที่ไหลรินหวานฉ่ำได้หลอกลวงพระองค์ พระองค์จึงออกเดินทางด้วยความกริ้วไปหาเทลฟูซา (Telphusa) และไม่นานก็มาถึงนาง ประทับยืนอยู่ใกล้ ๆ แล้วตรัสกับนางว่า

“เทลฟูซา ในที่สุดแล้ว เจ้าจะไม่ได้เก็บสถานที่อันงดงามนี้ไว้เป็นของเจ้าแต่ผู้เดียวด้วยการหลอกลวงใจข้า และหลั่งสายน้ำใสไหลรินของเจ้าต่อไป ที่นี่เกียรติยศของข้าจะอยู่ด้วย มิใช่ของเจ้าแต่ผู้เดียว”

อะพอลโลผู้เป็นใหญ่ ผู้ทำการจากที่ไกล ตรัสดังนี้ แล้วผลักหน้าผาหินลงทับนางพร้อมห่าก้อนหิน ปิดบังสายน้ำของนางไว้ และพระองค์ทรงสร้างแท่นบูชาให้แก่พระองค์เองในดงไม้ใกล้กับลำธารน้ำใสที่ไหลรินนั้น ณ ที่แห่งนั้น มนุษย์ทั้งปวงสวดวิงวอนต่อผู้ยิ่งใหญ่ด้วยนามว่า เทลฟูเซียน (Telphusian) เพราะพระองค์ทรงทำให้สายน้ำของเทลฟูซาผู้ศักดิ์สิทธิ์ต้องต่ำต้อยลง

ครั้นแล้วฟีบัส (Phoebus) อะพอลโลก็ใคร่ครวญในใจว่าจะนำผู้ใดเข้ามาเป็นผู้รับใช้ในการบูชายัญและปรนนิบัติพระองค์ในไพโธอันเต็มไปด้วยหิน และขณะที่ทรงไตร่ตรองเรื่องนี้อยู่ พระองค์ก็ทรงเห็นเรือลำหนึ่งแล่นเร็วอยู่บนทะเลสีดั่งเหล้าองุ่น ในเรือมีผู้คนมากมายและล้วนดีงาม เป็นชาวครีต (Cretans) จากคนอสซอส (Cnossos) นครของไมนอส (Minos) ผู้เป็นผู้ประกอบพิธีบูชายัญแด่องค์เจ้านายและประกาศบัญชาของพระองค์ ไม่ว่าสิ่งใดที่ฟีบัสอะพอลโล ผู้ถือดาบทองคำ ตรัสตอบออกมาจากต้นลอเรลของพระองค์ใต้หุบเขาแห่งพาร์นาสซัส (Parnassus) ชายเหล่านี้กำลังแล่นเรือสีดำของตนไปค้าขายหากำไรยังไพลอส (Pylos) อันเต็มไปด้วยทราย และยังชาวไพลอส แต่ฟีบัสอะพอลโลได้พบพวกเขา กลางทะเลเปิดพระองค์กระโจนขึ้นบนเรือเร็วของพวกเขาในร่างดั่งโลมา และนอนอยู่ ณ ที่นั้น เป็นอสุรกายใหญ่น่าครั่นคร้าม และไม่มีผู้ใดในหมู่พวกเขาใส่ใจจนเข้าใจได้ พวกเขากลับพยายามจะโยนโลมานั้นทิ้งลงทะเล แต่พระองค์ทรงเขย่าเรือสีดำไปทุกทิศทางไม่หยุด จนแผ่นไม้สั่นสะท้าน พวกเขาจึงนั่งเงียบอยู่ในเรือด้วยความกลัว ไม่ได้คลายเชือกใบตลอดทั้งลำเรือสีดำอันกลวง ทั้งไม่ได้ลดใบของเรือหัวสีเข้มลง แต่ดังที่ได้ขึงใบไว้แต่แรกด้วยเชือกหนังวัว พวกเขาก็แล่นต่อไปเช่นนั้น เพราะลมใต้อันพัดโหมไล่เรือเร็วไปจากทางท้าย ทีแรกพวกเขาผ่านมาเลีย (Malea) แล้วเลียบชายฝั่งลาโคเนีย (Laconia) มาถึงทีนารุม (Taenarum) เมืองที่ทะเลโอบล้อมดั่งพวงมาลัย และแผ่นดินของฮีลิออสผู้ให้ความชื่นบานแก่มนุษย์ ที่ซึ่งฝูงแกะขนหนาของฮีลิออสผู้เป็นเจ้ากินหญ้าอยู่ไม่ขาดสายและครอบครองดินแดนอันรื่นรมย์ ณ ที่นั้นพวกเขาใคร่จะนำเรือเข้าฝั่ง ขึ้นบกและทำความเข้าใจกับสิ่งมหัศจรรย์ยิ่งใหญ่นั้น และดูด้วยตาของตนว่าอสุรกายจะยังคงอยู่บนดาดฟ้าเรือกลวง หรือจะกระโจนกลับลงสู่ห้วงน้ำเค็มลึกที่ฝูงปลาว่ายรวมกัน แต่เรืออันต่อไว้อย่างดีไม่ยอมเชื่อฟังหางเสือ หากแล่นต่อไปตามทางเลียบเพโลพอนนีซัส (Peloponnesus) ตลอดแนว และองค์เจ้านาย อะพอลโลผู้กระทำการได้ไกล ก็ทรงนำทางเรือไปได้อย่างง่ายดายด้วยลมหายใจแห่งสายลม เรือจึงแล่นไปตามเส้นทางและมาถึงอารีนา (Arena) และอาร์ไกฟีอา (Argyphea) อันงดงาม และไธรอน (Thryon) ท่าข้ามแห่งแม่น้ำแอลฟีอัส (Alpheus) และอีพี (Aepy) ที่ตั้งอยู่ในทำเลดี และไพลอสอันเต็มไปด้วยทรายกับชาวไพลอส เรือแล่นผ่านครูนี (Cruni) และแคลซิส (Chalcis) ผ่านไดมี (Dyme) และอีลิส (Elis) อันงาม ที่ซึ่งชาวอีเพียน (Epei) ปกครอง และในยามที่เรือกำลังมุ่งหน้าสู่ฟีรี (Pherae) ลิงโลดไปกับสายลมจากซูส ก็ปรากฏแก่พวกเขาใต้หมู่เมฆ ภูเขาสูงชันแห่งอิทากา (Ithaca) และดูลิคิอุม (Dulichium) และซาเม (Same) และซาคินทัส (Zacynthus) อันมีป่าไม้ แต่เมื่อพวกเขาผ่านชายฝั่งทั้งหมดของเพโลพอนนีซัสไปแล้ว ครั้นแล้วทางด้านคริสซา (Crisa) อ่าวกว้างใหญ่นั้นก็เริ่มปรากฏขึ้นให้เห็น อ่าวซึ่งตลอดความยาวของมันตัดแยกเกาะอันอุดมของพีลอปส์ (Pelops) ออกไป ลมตะวันตกอันแรงกล้าและแจ่มใสพัดมาถึงพวกเขาตามบัญชาของซูส พัดลงมาจากฟากฟ้าอย่างรุนแรง เพื่อให้เรือได้แล่นข้ามน้ำเค็มแห่งทะเลให้จบโดยเร็วที่สุด พวกเขาจึงเริ่มเดินทางย้อนกลับไปทางรุ่งอรุณและดวงตะวันอีกครั้ง และองค์เจ้านายอะพอลโล โอรสแห่งซูส ทรงนำพวกเขาไปจนถึงคริสซาที่มองเห็นได้แต่ไกล ดินแดนแห่งเถาองุ่น และเข้าสู่ท่าจอด ที่นั่นเรือผู้แล่นท่องทะเลก็เกยลงบนผืนทราย

ครั้นแล้ว ดั่งดวงดาวยามเที่ยงวัน องค์เจ้านาย อะพอลโลผู้กระทำการได้ไกล ก็กระโจนลงจากเรือ ประกายไฟพุ่งออกจากพระองค์หนาแน่น และแสงเจิดจ้านั้นส่องไปถึงฟากฟ้า พระองค์เสด็จเข้าสู่ศาลของพระองค์ท่ามกลางกระถางสามขาอันล้ำค่า และที่นั่นทรงจุดเปลวไฟให้ลุกโชติช่วง แสดงความรุ่งโรจน์แห่งศรของพระองค์ จนรัศมีนั้นแผ่ไปทั่วทั้งคริสซา และภรรยากับธิดาผู้คาดเข็มขัดงามของชาวคริสซา (Crisaeans) ต่างส่งเสียงร้องขึ้นเมื่อฟีบัสเปล่งพลังออกมาเช่นนั้น เพราะพระองค์ทรงบันดาลความหวาดกลัวอันใหญ่หลวงแก่พวกนางทั้งปวง จากศาลของพระองค์ พระองค์กระโจนออกมาอีกครั้ง รวดเร็วดั่งความคิด เพื่อรีบกลับไปยังเรือ ในร่างของชายหนุ่มผู้กระฉับกระเฉงและแข็งแรง อยู่ในวัยรุ่งเรืองแห่งความเยาว์ ขณะที่บ่ากว้างของพระองค์ปกคลุมด้วยเส้นผม และพระองค์ตรัสแก่ชาวครีต เปล่งถ้อยคำอันมีปีก:

‘ท่านผู้แปลกหน้า พวกท่านเป็นใคร? แล่นเรือมาตามเส้นทางแห่งทะเลจากที่ใด? พวกท่านมาค้าขาย หรือร่อนเร่ไปทั่วทะเลอย่างไร้จุดหมายดั่งพวกโจรสลัดผู้เอาชีวิตตนเข้าเสี่ยงและนำภัยมาสู่ผู้คนต่างถิ่นขณะท่องไป? เหตุใดพวกท่านจึงนั่งนิ่งอยู่เช่นนี้และหวาดกลัว ไม่ขึ้นฝั่ง ทั้งไม่เก็บเครื่องเรือของเรือสีดำของพวกท่าน? เพราะนั่นคือธรรมเนียมของมนุษย์ผู้ดำรงชีพด้วยขนมปัง ยามใดที่พวกเขามาถึงแผ่นดินด้วยเรือสีเข้มจากท้องทะเล อ่อนล้าด้วยความตรากตรำ ความปรารถนาในอาหารหวานก็เข้าจับหัวใจพวกเขาในทันที’

เมื่อตรัสดังนั้น พระองค์ก็ทรงใส่ความกล้าไว้ในใจพวกเขา และนายเรือของชาวครีตก็ตอบพระองค์ว่า: ‘ท่านผู้แปลกหน้า—แม้ท่านจะไม่เหมือนมนุษย์ผู้ต้องตายเลยทั้งรูปร่างและความสูงใหญ่ หากเป็นดั่งทวยเทพผู้ไม่รู้ตาย—ขอความสวัสดีและความสุขทั้งปวงจงมีแด่ท่าน และขอทวยเทพประทานสิ่งดีงามแก่ท่าน บัดนี้ขอจงบอกข้าตามจริง เพื่อข้าจะได้รู้แน่ชัด: ที่นี่คือประเทศใด แผ่นดินใด และผู้คนเช่นไรอาศัยอยู่ ณ ที่นี้? ส่วนพวกเรา ด้วยใจที่มุ่งไปยังที่อื่น เราแล่นเรือข้ามทะเลใหญ่ไปยังไพลอสจากครีต (เพราะเราขอประกาศว่าเราถือกำเนิดมาจากที่นั่น) แต่บัดนี้กลับมาถึงที่นี่บนเรือโดยมิได้เต็มใจเลย—ด้วยทางอื่นและเส้นทางอื่น—และเรายินดียิ่งนักที่จะได้กลับไป แต่หนึ่งในทวยเทพผู้ไม่รู้ตายได้นำพวกเรามายังที่นี่โดยขัดต่อความประสงค์ของเรา’

ครั้นแล้วอะพอลโลผู้ยิงไกลจึงตอบและกล่าวว่า ‘ท่านคนแปลกหน้าทั้งหลาย ผู้เคยอาศัยอยู่รอบคนอสซอส (Cnossos) อันมีป่าไม้ แต่บัดนี้จะไม่ได้กลับคืนสู่นครอันเป็นที่รัก เรือนอันงาม และภรรยาอันเป็นที่รักของแต่ละคนอีกแล้ว ณ ที่นี้ท่านทั้งหลายจะได้ดูแลวิหารอันมั่งคั่งของเรา ซึ่งมนุษย์เป็นอันมากให้ความเคารพ เราคือบุตรแห่งซูส อะพอลโลคือนามของเรา แต่ท่านทั้งหลายนั้น เรานำมาที่นี่ข้ามอ่าวทะเลอันกว้างใหญ่ โดยมิได้มุ่งร้ายแก่ท่านเลย หากแต่ ณ ที่นี้ท่านจะได้ดูแลวิหารอันมั่งคั่งของเรา ซึ่งได้รับความเคารพยิ่งในหมู่มนุษย์ และท่านจะได้ล่วงรู้แผนการของเหล่าเทพผู้ไม่รู้จักตาย และด้วยประสงค์ของเทพเหล่านั้น ท่านจะได้รับเกียรติสืบไปชั่วกาลนาน และบัดนี้จงมาเถิด จงรีบทำตามที่เราบอก ก่อนอื่นจงคลายเชือกใบและลดใบเรือลง แล้วจึงลากเรืออันรวดเร็วขึ้นบนฝั่ง จงขนสินค้าของท่านและเครื่องใช้ของเรืออันตรงดิ่งลงมา และสร้างแท่นบูชาขึ้นบนหาดริมทะเล จงจุดไฟบนแท่นนั้นและถวายเครื่องบูชาเป็นแป้งขาว ต่อจากนั้นจงยืนเคียงกันล้อมรอบแท่นบูชาแล้วอธิษฐาน และเพราะเหตุที่แต่แรกนั้น บนท้องทะเลอันมัวสลัว เราได้กระโจนขึ้นบนเรืออันรวดเร็วในร่างของโลมา จงอธิษฐานถึงเราในนามอะพอลโลเดลฟีนิอัส (Apollo Delphinius) และแท่นบูชานั้นเองก็จะได้ชื่อว่าเดลฟีนิอัส และตั้งตระหง่านมองลงมาเบื้องล่างตลอดไป หลังจากนั้นจงรับประทานอาหารเย็นข้างเรือสีคล้ำของท่าน และรินเครื่องดื่มบูชาแด่เหล่าเทพผู้ทรงสุขซึ่งสถิตบนโอลิมปัส แต่เมื่อท่านได้ระงับความอยากในอาหารอันโอชะแล้ว จงตามเรามาพร้อมกับขับเพลงสรรเสริญ อีเอ ไพอัน (Ie Paean — ข้าแต่ผู้เยียวยา!) จนกว่าท่านจะมาถึงสถานที่ซึ่งท่านจะได้ดูแลวิหารอันมั่งคั่งของเรา’

อะพอลโลกล่าวดังนี้ และพวกเขาก็สดับฟังท่านโดยพลันและเชื่อฟังท่าน ก่อนอื่นพวกเขาปลดเชือกใบและลดใบเรือลง แล้วหย่อนเสากระโดงลงด้วยเชือกยึดหัวเรือจนวางบนที่รองเสา จากนั้นจึงขึ้นฝั่งบนหาดริมทะเล ลากเรือขึ้นจากน้ำมาบนแผ่นดินแห้ง และตั้งค้ำยาวไว้ใต้ลำเรือ พวกเขายังสร้างแท่นบูชาขึ้นบนหาดริมทะเล และเมื่อจุดไฟแล้วก็ถวายเครื่องบูชาเป็นแป้งขาว และยืนล้อมรอบแท่นบูชาอธิษฐานดังที่อะพอลโลได้สั่งไว้ ครั้นแล้วพวกเขาก็รับประทานอาหารข้างเรือสีดำอันรวดเร็ว และรินเครื่องดื่มบูชาแด่เหล่าเทพผู้ทรงสุขซึ่งสถิตบนโอลิมปัส และเมื่อได้ระงับความอยากในเครื่องดื่มและอาหารแล้ว พวกเขาก็ออกเดินทางโดยมีพระเจ้าอะพอลโล บุตรแห่งซูส นำหน้า ท่านถือพิณไลร์ไว้ในมือ ดีดบรรเลงอย่างไพเราะขณะก้าวย่างสูงอย่างงามสง่า ชาวครีต (Cretans) จึงติดตามท่านไปยังไพโธ เดินเป็นจังหวะพร้อมขับเพลงอีเอ ไพอัน ตามแบบอย่างนักร้องเพลงไพอันแห่งครีต และแบบอย่างของผู้ซึ่งมิวส์แห่งสวรรค์ได้ใส่บทเพลงอันหวานเสียงไว้ในหัวใจ ด้วยเท้าที่ไม่รู้เหนื่อย พวกเขาเข้าใกล้สันเขา และทันใดนั้นก็มาถึงพาร์แนสซัส (Parnassus) และสถานที่อันงดงามซึ่งพวกเขาจะได้อาศัยอยู่โดยได้รับความเคารพจากมนุษย์เป็นอันมาก ณ ที่นั้นอะพอลโลได้นำพวกเขามา และแสดงเขตศักดิ์สิทธิ์อันศักดิ์สิทธิ์ยิ่งและวิหารอันมั่งคั่งของท่านให้ดู

แต่จิตใจของพวกเขาปั่นป่วนอยู่ในอกอันเป็นที่รัก และนายแห่งชาวครีตจึงถามท่านว่า

‘ข้าแต่พระเจ้า เพราะท่านได้นำพวกเรามาที่นี่ ไกลจากคนที่เรารักและจากมาตุภูมิของเรา — เพราะเป็นที่พอใจแก่หัวใจของท่านเช่นนั้น — บัดนี้ขอท่านบอกเราเถิดว่าพวกเราจะดำรงชีพอย่างไร สิ่งนั้นเราใคร่รู้จากท่าน แผ่นดินนี้ไม่น่าปรารถนา ทั้งสำหรับทำไร่องุ่นหรือทุ่งเลี้ยงสัตว์ ที่พวกเราจะอาศัยดำรงชีพอยู่ได้อย่างดี และปรนนิบัติมนุษย์ไปด้วย’

ครั้นแล้วอะพอลโล บุตรแห่งซูส ก็ยิ้มให้พวกเขาและกล่าวว่า ‘พวกท่านช่างเป็นมนุษย์ผู้โง่เขลาและผู้ตรากตรำน่าสงสาร ที่แสวงหาความกังวล งานหนัก และความคับแค้น! เราจะบอกถ้อยคำหนึ่งแก่ท่านได้โดยง่าย และจะวางมันไว้ในหัวใจของท่าน แม้แต่ละคนในหมู่ท่านจะถือมีดในมือเชือดแกะอยู่ไม่ขาด ท่านก็จะยังมีเสบียงอุดมสมบูรณ์อยู่เสมอ คือทุกสิ่งที่เผ่าพันธุ์มนุษย์อันรุ่งโรจน์นำมาที่นี่เพื่อเรา แต่จงเฝ้ารักษาวิหารของเรา และต้อนรับเผ่าพันธุ์มนุษย์ที่มาชุมนุม ณ ที่นี้ และที่สำคัญยิ่ง จงแสดงเจตจำนงของเราแก่มนุษย์ผู้ต้องตาย และจงรักษาความชอบธรรมไว้ในหัวใจของท่าน แต่หากผู้ใดไม่เชื่อฟังและไม่ใส่ใจคำเตือนของเรา หรือหากมีถ้อยคำหรือการกระทำอันเหลวไหล และความอุกอาจดังที่มักมีในหมู่มนุษย์ผู้ต้องตาย เมื่อนั้นคนอื่นจะมาเป็นนายของท่าน และจะใช้มืออันแข็งแกร่งทำให้ท่านตกเป็นผู้อยู่ใต้อำนาจตลอดไป ทุกสิ่งได้บอกแก่ท่านแล้ว จงเก็บไว้ในหัวใจของท่านเถิด’

และดังนั้น ขอลาก่อน โอรสแห่งซูสและลีโต แต่ข้าพเจ้าจะระลึกถึงท่าน และถึงบทเพลงสรรเสริญอีกบทหนึ่งด้วย

ต้นฉบับภาษาอังกฤษ (Evelyn-White 1914)

I will remember and not be unmindful of Apollo who shoots afar. As he goes through the house of Zeus, the gods tremble before him and all spring up from their seats when he draws near, as he bends his bright bow. But Leto alone stays by the side of Zeus who delights in thunder; and then she unstrings his bow, and closes his quiver, and takes his archery from his strong shoulders in her hands and hangs them on a golden peg against a pillar of his father’s house. Then she leads him to a seat and makes him sit: and the Father gives him nectar in a golden cup welcoming his dear son, while the other gods make him sit down there, and queenly Leto rejoices because she bare a mighty son and an archer. Rejoice, blessed Leto, for you bare glorious children, the lord Apollo and Artemis who delights in arrows; her in Ortygia, and him in rocky Delos, as you rested against the great mass of the Cynthian hill hard by a palm-tree by the streams of Inopus.

How, then, shall I sing of you who in all ways are a worthy theme of song? For everywhere, O Phoebus, the whole range of song is fallen to you, both over the mainland that rears heifers and over the isles. All mountain-peaks and high headlands of lofty hills and rivers flowing out to the deep and beaches sloping seawards and havens of the sea are your delight. Shall I sing how at the first Leto bare you to be the joy of men, as she rested against Mount Cynthus in that rocky isle, in sea-girt Delos—while on either hand a dark wave rolled on landwards driven by shrill winds—whence arising you rule over all mortal men?

Among those who are in Crete, and in the township of Athens, and in the isle of Aegina and Euboea, famous for ships, in Aegae and Eiresiae and Peparethus near the sea, in Thracian Athos and Pelion’s towering heights and Thracian Samos and the shady hills of Ida, in Scyros and Phocaea and the high hill of Autocane and fair-lying Imbros and smouldering Lemnos and rich Lesbos, home of Macar, the son of Aeolus, and Chios, brightest of all the isles that lie in the sea, and craggy Mimas and the heights of Corycus and gleaming Claros and the sheer hill of Aesagea and watered Samos and the steep heights of Mycale, in Miletus and Cos, the city of Meropian men, and steep Cnidos and windy Carpathos, in Naxos and Paros and rocky Rhenaea—so far roamed Leto in travail with the god who shoots afar, to see if any land would be willing to make a dwelling for her son. But they greatly trembled and feared, and none, not even the richest of them, dared receive Phoebus, until queenly Leto set foot on Delos and uttered winged words and asked her:

‘Delos, if you would be willing to be the abode of my son Phoebus Apollo and make him a rich temple—; for no other will touch you, as you will find: and I think you will never be rich in oxen and sheep, nor bear vintage nor yet produce plants abundantly. But if you have the temple of far-shooting Apollo, all men will bring you hecatombs and gather here, and incessant savour of rich sacrifice will always arise, and you will feed those who dwell in you from the hand of strangers; for truly your own soil is not rich.’

So spake Leto. And Delos rejoiced and answered and said: ‘Leto, most glorious daughter of great Coeus, joyfully would I receive your child the far-shooting lord; for it is all too true that I am ill-spoken of among men, whereas thus I should become very greatly honoured. But this saying I fear, and I will not hide it from you, Leto. They say that Apollo will be one that is very haughty and will greatly lord it among gods and men all over the fruitful earth. Therefore, I greatly fear in heart and spirit that as soon as he sets the light of the sun, he will scorn this island—for truly I have but a hard, rocky soil—and overturn me and thrust me down with his feet in the depths of the sea; then will the great ocean wash deep above my head for ever, and he will go to another land such as will please him, there to make his temple and wooded groves. So, many-footed creatures of the sea will make their lairs in me and black seals their dwellings undisturbed, because I lack people. Yet if you will but dare to sware a great oath, goddess, that here first he will build a glorious temple to be an oracle for men, then let him afterwards make temples and wooded groves amongst all men; for surely he will be greatly renowned.’

So said Delos. And Leto sware the great oath of the gods: ‘Now hear this, Earth and wide Heaven above, and dropping water of Styx (this is the strongest and most awful oath for the blessed gods), surely Phoebus shall have here his fragrant altar and precinct, and you he shall honour above all.’

Now when Leto had sworn and ended her oath, Delos was very glad at the birth of the far-shooting lord. But Leto was racked nine days and nine nights with pangs beyond wont. And there were with her all the chiefest of the goddesses, Dione and Rhea and Ichnaea and Themis and loud-moaning Amphitrite and the other deathless goddesses save white-armed Hera, who sat in the halls of cloud-gathering Zeus. Only Eilithyia, goddess of sore travail, had not heard of Leto’s trouble, for she sat on the top of Olympus beneath golden clouds by white-armed Hera’s contriving, who kept her close through envy, because Leto with the lovely tresses was soon to bear a son faultless and strong.

But the goddesses sent out Iris from the well-set isle to bring Eilithyia, promising her a great necklace strung with golden threads, nine cubits long. And they bade Iris call her aside from white-armed Hera, lest she might afterwards turn her from coming with her words. When swift Iris, fleet of foot as the wind, had heard all this, she set to run; and quickly finishing all the distance she came to the home of the gods, sheer Olympus, and forthwith called Eilithyia out from the hall to the door and spoke winged words to her, telling her all as the goddesses who dwell on Olympus had bidden her. So she moved the heart of Eilithyia in her dear breast; and they went their way, like shy wild-doves in their going.

And as soon as Eilithyia the goddess of sore travail set foot on Delos, the pains of birth seized Leto, and she longed to bring forth; so she cast her arms about a palm tree and kneeled on the soft meadow while the earth laughed for joy beneath. Then the child leaped forth to the light, and all the goddesses washed you purely and cleanly with sweet water, and swathed you in a white garment of fine texture, new-woven, and fastened a golden band about you.

Now Leto did not give Apollo, bearer of the golden blade, her breast; but Themis duly poured nectar and ambrosia with her divine hands: and Leto was glad because she had borne a strong son and an archer. But as soon as you had tasted that divine heavenly food, O Phoebus, you could no longer then be held by golden cords nor confined with bands, but all their ends were undone. Forthwith Phoebus Apollo spoke out among the deathless goddesses:

‘The lyre and the curved bow shall ever be dear to me, and I will declare to men the unfailing will of Zeus.’

So said Phoebus, the long-haired god who shoots afar and began to walk upon the wide-pathed earth; and all goddesses were amazed at him. Then with gold all Delos was laden, beholding the child of Zeus and Leto, for joy because the god chose her above the islands and shore to make his dwelling in her: and she loved him yet more in her heart, and blossomed as does a mountain-top with woodland flowers.

And you, O lord Apollo, god of the silver bow, shooting afar, now walked on craggy Cynthus, and now kept wandering about the island and the people in them. Many are your temples and wooded groves, and all peaks and towering bluffs of lofty mountains and rivers flowing to the sea are dear to you, Phoebus, yet in Delos do you most delight your heart; for there the long robed Ionians gather in your honour with their children and shy wives: mindful, they delight you with boxing and dancing and song, so often as they hold their gathering. A man would say that they were deathless and unageing if he should then come upon the Ionians so met together. For he would see the graces of them all, and would be pleased in heart gazing at the men and well-girded women with their swift ships and great wealth. And there is this great wonder besides—and its renown shall never perish—the girls of Delos, hand-maidens of the Far-shooter; for when they have praised Apollo first, and also Leto and Artemis who delights in arrows, they sing a strain telling of men and women of past days, and charm the tribes of men. Also they can imitate the tongues of all men and their clattering speech: each would say that he himself were singing, so close to truth is their sweet song.

And now may Apollo be favourable and Artemis; and farewell all you maidens. Remember me in after time whenever any one of men on earth, a stranger who has seen and suffered much, comes here and asks of you: ‘Whom think ye, girls, is the sweetest singer that comes here, and in whom do you most delight?’ Then answer, each and all, with one voice: ‘He is a blind man, and dwells in rocky Chios: his lays are evermore supreme.’ As for me, I will carry your renown as far as I roam over the earth to the well-placed this thing is true. And I will never cease to praise far-shooting Apollo, god of the silver bow, whom rich-haired Leto bare.

TO PYTHIAN APOLLO—

O Lord, Lycia is yours and lovely Maeonia and Miletus, charming city by the sea, but over wave-girt Delos you greatly reign your own self.

Leto’s all-glorious son goes to rocky Pytho, playing upon his hollow lyre, clad in divine, perfumed garments; and at the touch of the golden key his lyre sings sweet. Thence, swift as thought, he speeds from earth to Olympus, to the house of Zeus, to join the gathering of the other gods: then straightway the undying gods think only of the lyre and song, and all the Muses together, voice sweetly answering voice, hymn the unending gifts the gods enjoy and the sufferings of men, all that they endure at the hands of the deathless gods, and how they live witless and helpless and cannot find healing for death or defence against old age. Meanwhile the rich-tressed Graces and cheerful Seasons dance with Harmonia and Hebe and Aphrodite, daughter of Zeus, holding each other by the wrist. And among them sings one, not mean nor puny, but tall to look upon and enviable in mien, Artemis who delights in arrows, sister of Apollo. Among them sport Ares and the keen-eyed Slayer of Argus, while Apollo plays his lyre stepping high and featly and a radiance shines around him, the gleaming of his feet and close-woven vest. And they, even gold-tressed Leto and wise Zeus, rejoice in their great hearts as they watch their dear son playing among the undying gods.

How then shall I sing of you—though in all ways you are a worthy theme for song? Shall I sing of you as wooer and in the fields of love, how you went wooing the daughter of Azan along with god-like Ischys the son of well-horsed Elatius, or with Phorbas sprung from Triops, or with Ereutheus, or with Leucippus and the wife of Leucippus.... ((LACUNA)) ....you on foot, he with his chariot, yet he fell not short of Triops. Or shall I sing how at the first you went about the earth seeking a place of oracle for men, O far-shooting Apollo? To Pieria first you went down from Olympus and passed by sandy Lectus and Enienae and through the land of the Perrhaebi. Soon you came to Iolcus and set foot on Cenaeum in Euboea, famed for ships: you stood in the Lelantine plain, but it pleased not your heart to make a temple there and wooded groves. From there you crossed the Euripus, far-shooting Apollo, and went up the green, holy hills, going on to Mycalessus and grassy-bedded Teumessus, and so came to the wood-clad abode of Thebe; for as yet no man lived in holy Thebe, nor were there tracks or ways about Thebe’s wheat-bearing plain as yet.

And further still you went, O far-shooting Apollo, and came to Onchestus, Poseidon’s bright grove: there the new-broken colt distressed with drawing the trim chariot gets spirit again, and the skilled driver springs from his car and goes on his way. Then the horses for a while rattle the empty car, being rid of guidance; and if they break the chariot in the woody grove, men look after the horses, but tilt the chariot and leave it there; for this was the rite from the very first. And the drivers pray to the lord of the shrine; but the chariot falls to the lot of the god.

Further yet you went, O far-shooting Apollo, and reached next Cephissus’ sweet stream which pours forth its sweet-flowing water from Lilaea, and crossing over it, O worker from afar, you passed many-towered Ocalea and reached grassy Haliartus.

Then you went towards Telphusa: and there the pleasant place seemed fit for making a temple and wooded grove. You came very near and spoke to her: ‘Telphusa, here I am minded to make a glorious temple, an oracle for men, and hither they will always bring perfect hecatombs, both those who live in rich Peloponnesus and those of Europe and all the wave-washed isles, coming to seek oracles. And I will deliver to them all counsel that cannot fail, giving answer in my rich temple.’

So said Phoebus Apollo, and laid out all the foundations throughout, wide and very long. But when Telphusa saw this, she was angry in heart and spoke, saying: ‘Lord Phoebus, worker from afar, I will speak a word of counsel to your heart, since you are minded to make here a glorious temple to be an oracle for men who will always bring hither perfect hecatombs for you; yet I will speak out, and do you lay up my words in your heart. The trampling of swift horses and the sound of mules watering at my sacred springs will always irk you, and men will like better to gaze at the well-made chariots and stamping, swift-footed horses than at your great temple and the many treasures that are within. But if you will be moved by me—for you, lord, are stronger and mightier than I, and your strength is very great—build at Crisa below the glades of Parnassus: there no bright chariot will clash, and there will be no noise of swift-footed horses near your well-built altar. But so the glorious tribes of men will bring gifts to you as Iepaeon (‘Hail-Healer’), and you will receive with delight rich sacrifices from the people dwelling round about.’ So said Telphusa, that she alone, and not the Far-Shooter, should have renown there; and she persuaded the Far-Shooter.

Further yet you went, far-shooting Apollo, until you came to the town of the presumptuous Phlegyae who dwell on this earth in a lovely glade near the Cephisian lake, caring not for Zeus. And thence you went speeding swiftly to the mountain ridge, and came to Crisa beneath snowy Parnassus, a foothill turned towards the west: a cliff hangs over it from above, and a hollow, rugged glade runs under. There the lord Phoebus Apollo resolved to make his lovely temple, and thus he said:

‘In this place I am minded to build a glorious temple to be an oracle for men, and here they will always bring perfect hecatombs, both they who dwell in rich Peloponnesus and the men of Europe and from all the wave-washed isles, coming to question me. And I will deliver to them all counsel that cannot fail, answering them in my rich temple.’

When he had said this, Phoebus Apollo laid out all the foundations throughout, wide and very long; and upon these the sons of Erginus, Trophonius and Agamedes, dear to the deathless gods, laid a footing of stone. And the countless tribes of men built the whole temple of wrought stones, to be sung of for ever.

But near by was a sweet flowing spring, and there with his strong bow the lord, the son of Zeus, killed the bloated, great she-dragon, a fierce monster wont to do great mischief to men upon earth, to men themselves and to their thin-shanked sheep; for she was a very bloody plague. She it was who once received from gold-throned Hera and brought up fell, cruel Typhaon to be a plague to men. Once on a time Hera bare him because she was angry with father Zeus, when the Son of Cronos bare all-glorious Athena in his head. Thereupon queenly Hera was angry and spoke thus among the assembled gods:

‘Hear from me, all gods and goddesses, how cloud-gathering Zeus begins to dishonour me wantonly, when he has made me his true-hearted wife. See now, apart from me he has given birth to bright-eyed Athena who is foremost among all the blessed gods. But my son Hephaestus whom I bare was weakly among all the blessed gods and shrivelled of foot, a shame and disgrace to me in heaven, whom I myself took in my hands and cast out so that he fell in the great sea. But silver-shod Thetis the daughter of Nereus took and cared for him with her sisters: would that she had done other service to the blessed gods! O wicked one and crafty! What else will you now devise? How dared you by yourself give birth to bright-eyed Athena? Would not I have borne you a child—I, who was at least called your wife among the undying gods who hold wide heaven. Beware now lest I devise some evil thing for you hereafter: yes, now I will contrive that a son be born me to be foremost among the undying gods—and that without casting shame on the holy bond of wedlock between you and me. And I will not come to your bed, but will consort with the blessed gods far off from you.’

When she had so spoken, she went apart from the gods, being very angry. Then straightway large-eyed queenly Hera prayed, striking the ground flatwise with her hand, and speaking thus:

‘Hear now, I pray, Earth and wide Heaven above, and you Titan gods who dwell beneath the earth about great Tartarus, and from whom are sprung both gods and men! Harken you now to me, one and all, and grant that I may bear a child apart from Zeus, no wit lesser than him in strength—nay, let him be as much stronger than Zeus as all-seeing Zeus than Cronos.’ Thus she cried and lashed the earth with her strong hand. Then the life-giving earth was moved: and when Hera saw it she was glad in heart, for she thought her prayer would be fulfilled. And thereafter she never came to the bed of wise Zeus for a full year, not to sit in her carved chair as aforetime to plan wise counsel for him, but stayed in her temples where many pray, and delighted in her offerings, large-eyed queenly Hera. But when the months and days were fulfilled and the seasons duly came on as the earth moved round, she bare one neither like the gods nor mortal men, fell, cruel Typhaon, to be a plague to men. Straightway large-eyed queenly Hera took him and bringing one evil thing to another such, gave him to the dragoness; and she received him. And this Typhaon used to work great mischief among the famous tribes of men. Whosoever met the dragoness, the day of doom would sweep him away, until the lord Apollo, who deals death from afar, shot a strong arrow at her. Then she, rent with bitter pangs, lay drawing great gasps for breath and rolling about that place. An awful noise swelled up unspeakable as she writhed continually this way and that amid the wood: and so she left her life, breathing it forth in blood. Then Phoebus Apollo boasted over her:

‘Now rot here upon the soil that feeds man! You at least shall live no more to be a fell bane to men who eat the fruit of the all-nourishing earth, and who will bring hither perfect hecatombs. Against cruel death neither Typhoeus shall avail you nor ill-famed Chimera, but here shall the Earth and shining Hyperion make you rot.’

Thus said Phoebus, exulting over her: and darkness covered her eyes. And the holy strength of Helios made her rot away there; wherefore the place is now called Pytho, and men call the lord Apollo by another name, Pythian; because on that spot the power of piercing Helios made the monster rot away.

Then Phoebus Apollo saw that the sweet-flowing spring had beguiled him, and he started out in anger against Telphusa; and soon coming to her, he stood close by and spoke to her:

‘Telphusa, you were not, after all, to keep to yourself this lovely place by deceiving my mind, and pour forth your clear flowing water: here my renown shall also be and not yours alone?’

Thus spoke the lord, far-working Apollo, and pushed over upon her a crag with a shower of rocks, hiding her streams: and he made himself an altar in a wooded grove very near the clear-flowing stream. In that place all men pray to the great one by the name Telphusian, because he humbled the stream of holy Telphusa.

Then Phoebus Apollo pondered in his heart what men he should bring in to be his ministers in sacrifice and to serve him in rocky Pytho. And while he considered this, he became aware of a swift ship upon the wine-like sea in which were many men and goodly, Cretans from Cnossos, the city of Minos, they who do sacrifice to the prince and announce his decrees, whatsoever Phoebus Apollo, bearer of the golden blade, speaks in answer from his laurel tree below the dells of Parnassus. These men were sailing in their black ship for traffic and for profit to sandy Pylos and to the men of Pylos. But Phoebus Apollo met them: in the open sea he sprang upon their swift ship, like a dolphin in shape, and lay there, a great and awesome monster, and none of them gave heed so as to understand; but they sought to cast the dolphin overboard. But he kept shaking the black ship every way and make the timbers quiver. So they sat silent in their craft for fear, and did not loose the sheets throughout the black, hollow ship, nor lowered the sail of their dark-prowed vessel, but as they had set it first of all with oxhide ropes, so they kept sailing on; for a rushing south wind hurried on the swift ship from behind. First they passed by Malea, and then along the Laconian coast they came to Taenarum, sea-garlanded town and country of Helios who gladdens men, where the thick-fleeced sheep of the lord Helios feed continually and occupy a glad-some country. There they wished to put their ship to shore, and land and comprehend the great marvel and see with their eyes whether the monster would remain upon the deck of the hollow ship, or spring back into the briny deep where fishes shoal. But the well-built ship would not obey the helm, but went on its way all along Peloponnesus: and the lord, far-working Apollo, guided it easily with the breath of the breeze. So the ship ran on its course and came to Arena and lovely Argyphea and Thryon, the ford of Alpheus, and well-placed Aepy and sandy Pylos and the men of Pylos; past Cruni it went and Chalcis and past Dyme and fair Elis, where the Epei rule. And at the time when she was making for Pherae, exulting in the breeze from Zeus, there appeared to them below the clouds the steep mountain of Ithaca, and Dulichium and Same and wooded Zacynthus. But when they were passed by all the coast of Peloponnesus, then, towards Crisa, that vast gulf began to heave in sight which through all its length cuts off the rich isle of Pelops. There came on them a strong, clear west-wind by ordinance of Zeus and blew from heaven vehemently, that with all speed the ship might finish coursing over the briny water of the sea. So they began again to voyage back towards the dawn and the sun: and the lord Apollo, son of Zeus, led them on until they reached far-seen Crisa, land of vines, and into haven: there the sea-coursing ship grounded on the sands.

Then, like a star at noonday, the lord, far-working Apollo, leaped from the ship: flashes of fire flew from him thick and their brightness reached to heaven. He entered into his shrine between priceless tripods, and there made a flame to flare up bright, showing forth the splendour of his shafts, so that their radiance filled all Crisa, and the wives and well-girded daughters of the Crisaeans raised a cry at that outburst of Phoebus; for he cast great fear upon them all. From his shrine he sprang forth again, swift as a thought, to speed again to the ship, bearing the form of a man, brisk and sturdy, in the prime of his youth, while his broad shoulders were covered with his hair: and he spoke to the Cretans, uttering winged words:

‘Strangers, who are you? Whence come you sailing along the paths of the sea? Are you for traffic, or do you wander at random over the sea as pirates do who put their own lives to hazard and bring mischief to men of foreign parts as they roam? Why rest you so and are afraid, and do not go ashore nor stow the gear of your black ship? For that is the custom of men who live by bread, whenever they come to land in their dark ships from the main, spent with toil; at once desire for sweet food catches them about the heart.’

So speaking, he put courage in their hearts, and the master of the Cretans answered him and said: ‘Stranger—though you are nothing like mortal men in shape or stature, but are as the deathless gods—hail and all happiness to you, and may the gods give you good. Now tell me truly that I may surely know it: what country is this, and what land, and what men live herein? As for us, with thoughts set otherwards, we were sailing over the great sea to Pylos from Crete (for from there we declare that we are sprung), but now are come on shipboard to this place by no means willingly—another way and other paths—and gladly would we return. But one of the deathless gods brought us here against our will.’

Then far-working Apollo answered then and said: ‘Strangers who once dwelt about wooded Cnossos but now shall return no more each to his loved city and fair house and dear wife; here shall you keep my rich temple that is honoured by many men. I am the son of Zeus; Apollo is my name: but you I brought here over the wide gulf of the sea, meaning you no hurt; nay, here you shall keep my rich temple that is greatly honoured among men, and you shall know the plans of the deathless gods, and by their will you shall be honoured continually for all time. And now come, make haste and do as I say. First loose the sheets and lower the sail, and then draw the swift ship up upon the land. Take out your goods and the gear of the straight ship, and make an altar upon the beach of the sea: light fire upon it and make an offering of white meal. Next, stand side by side around the altar and pray: and in as much as at the first on the hazy sea I sprang upon the swift ship in the form of a dolphin, pray to me as Apollo Delphinius; also the altar itself shall be called Delphinius and overlooking for ever. Afterwards, sup beside your dark ship and pour an offering to the blessed gods who dwell on Olympus. But when you have put away craving for sweet food, come with me singing the hymn Ie Paean (Hail, Healer!), until you come to the place where you shall keep my rich temple.’

So said Apollo. And they readily harkened to him and obeyed him. First they unfastened the sheets and let down the sail and lowered the mast by the forestays upon the mast-rest. Then, landing upon the beach of the sea, they hauled up the ship from the water to dry land and fixed long stays under it. Also they made an altar upon the beach of the sea, and when they had lit a fire, made an offering of white meal, and prayed standing around the altar as Apollo had bidden them. Then they took their meal by the swift, black ship, and poured an offering to the blessed gods who dwell on Olympus. And when they had put away craving for drink and food, they started out with the lord Apollo, the son of Zeus, to lead them, holding a lyre in his hands, and playing sweetly as he stepped high and featly. So the Cretans followed him to Pytho, marching in time as they chanted the Ie Paean after the manner of the Cretan paean-singers and of those in whose hearts the heavenly Muse has put sweet-voiced song. With tireless feet they approached the ridge and straightway came to Parnassus and the lovely place where they were to dwell honoured by many men. There Apollo brought them and showed them his most holy sanctuary and rich temple.

But their spirit was stirred in their dear breasts, and the master of the Cretans asked him, saying:

‘Lord, since you have brought us here far from our dear ones and our fatherland,—for so it seemed good to your heart,—tell us now how we shall live. That we would know of you. This land is not to be desired either for vineyards or for pastures so that we can live well thereon and also minister to men.’

Then Apollo, the son of Zeus, smiled upon them and said: ‘Foolish mortals and poor drudges are you, that you seek cares and hard toils and straits! Easily will I tell you a word and set it in your hearts. Though each one of you with knife in hand should slaughter sheep continually, yet would you always have abundant store, even all that the glorious tribes of men bring here for me. But guard you my temple and receive the tribes of men that gather to this place, and especially show mortal men my will, and do you keep righteousness in your heart. But if any shall be disobedient and pay no heed to my warning, or if there shall be any idle word or deed and outrage as is common among mortal men, then other men shall be your masters and with a strong hand shall make you subject for ever. All has been told you: do you keep it in your heart.’

And so, farewell, son of Zeus and Leto; but I will remember you and another hymn also.