คนไทยกลัวผีตายทั้งกลม แต่ชาวแอซเท็กยกหญิงที่ตายขณะคลอดให้มีเกียรติเท่านักรบ การตายแบบเดียวกันได้คำตอบกลับด้านกันได้
ในชุดข้อมูลนี้มี 34 ความเชื่อที่พูดถึงคนที่ตายผิดธรรมชาติ คำตอบที่เจอบ่อยที่สุด (15 ความเชื่อ) คือการตายแบบนี้อย่างน้อยบางแบบทำให้ผู้ตายยังไปไม่ถึงที่ที่คนตายปกติไป กลายเป็นผีที่ค้างอยู่ หรือเข้ากลุ่มบรรพบุรุษไม่ได้ 11 ในนั้นอยู่ในเอเชีย แต่มีอีก 9 ความเชื่อที่คิดกลับกัน ยกการตายบางแบบ เช่นตายในสงครามหรือตายขณะคลอด ให้ไปที่ดีทันที และ 23 ความเชื่อมีพิธีที่คนข้างหลังทำให้ได้ ความเชื่อที่มีตำรามากอย่างพุทธ ฮินดู อับราฮัม และจีน มีรายละเอียดมากกว่าที่อื่นเสมอ ความเชื่อที่ไม่มีข้อมูลจึงไม่ได้แปลว่าไม่มีคำตอบ
ผีตายโหงของบ้านเรา
ความเชื่อพื้นบ้านไทยรวบการตายกะทันหันไว้ในคำเดียวคือ “ตายโหง” จะถูกยิง จมน้ำ รถชน ฆ่าตัวตาย หรือตายทั้งกลม ก็เป็นผีตายโหงเหมือนกัน ผีแบบนี้มักสิงอยู่ที่ที่ตัวเองตาย อย่างผีเฝ้าถนนหรือโค้งร้อยศพ ผีตายทั้งกลมคือหญิงที่ตายตอนตั้งครรภ์หรือคลอด แม่นากพระโขนงคือตัวอย่างที่ทุกคนรู้จัก ส่วนหญิงที่จมน้ำตายเป็นผีพรายอยู่ในแม่น้ำ ฉุดคนลงน้ำเพราะอยากได้เพื่อน ศพตายโหงจึงนิยมฝังไว้ก่อน ไม่เผาทันที ชาวไทเบิ้งที่โคราชฝังศพคนที่ถูกฆ่า ตกต้นไม้ ถูกฟ้าผ่า ตกน้ำ หรือตายขณะคลอดไว้ 3 ถึง 5 ปีแล้วค่อยเผา
ข้างบ้านก็คล้ายกัน ศาสนาผีลาวและอีสานว่าคนที่ตายด้วยอุบัติเหตุหรือเหตุร้ายแรงเป็นผีเผตที่ทำร้ายคนได้ ในพม่า คนที่ตายรุนแรงกลายเป็นนัตเซ่น และนัตหลวง 37 ตนที่คนพม่าบูชาก็ส่วนใหญ่ตายโหง ส่วนพุทธเถรวาทในตำราพูดเรื่องนี้น้อยกว่าที่คนคิด สิ่งที่ตำราพูดชัดคือการฆ่าตัวตายไม่นับเป็นปาณาติบาต เพราะปาณาติบาตหมายถึงการฆ่าชีวิตอื่น แต่ถ้าตายด้วยใจที่โกรธ ความโกรธนั้นพาไปเกิดในอบายภูมิ
ทั้งโลกตอบยังไง
กลุ่มแรก 15 ความเชื่อบอกว่าคนตายผิดธรรมชาติจะค้างอยู่ ความเชื่อพื้นบ้านจีนเรียกการตายก่อนอายุขัยว่า “ตายอู่” (枉死) วิญญาณถูกพาไปอยู่เมืองอู่ตายในนรกจนครบอายุขัยเดิม แล้วจึงได้ขึ้นศาลสิบพญายม ญาติจึงต้องเชิญพระหรือนักพรตมาทำพิธีทลายเมืองช่วยออกมา คัมภีร์ฮินดูบางเล่มว่าผู้ตายรุนแรงจะเร่ร่อนบนโลกจนถึงเวลาที่ควรตายตามธรรมชาติ ชาวโยรูบานับการตายจากอุบัติเหตุหรือถูกฆ่าเป็น “การตายไม่ดี” ที่ไปอยู่กับบรรพบุรุษไม่ได้ ชาวซูลูถือว่าคนที่ตายนอกบ้าน วิญญาณยังค้างอยู่ตรงที่ตาย ผู้ชายในครอบครัวต้องถือกิ่งไม้ umlahlankosi ไปเรียกชื่อตอนเช้ามืด บอกทุกแม่น้ำและป่าที่ผ่าน แล้วพากลับบ้าน
ภาพที่ซ้ำกันชัดที่สุดคือผีน้ำ ใน 11 ความเชื่อที่พูดถึงคนจมน้ำ มี 6 ความเชื่อในเอเชียตะวันออกและอาเซียนที่เล่าว่าผีน้ำดึงคนอื่นลงไป ผีน้ำของจีนไปเกิดไม่ได้จนกว่าจะหาตัวแทน Ma da ของเวียดนามดึงขาหรือคว่ำเรือคนอื่นเพื่อจะได้ไปเกิด มุลกวีของเกาหลีดึงคนลงน้ำ (แหล่งบอกว่าไม่ใช่ทุกดวง) ญี่ปุ่นมีเรื่องฟุนะยูเรย์ ผีเรือที่พยายามล่มเรือ ต้องส่งกระบวยก้นทะลุให้ จะได้ตักน้ำใส่เรือไม่ได้ ผีพรายของไทยก็อยู่ในกลุ่มนี้
กลุ่มที่สอง 9 ความเชื่อยกการตายบางแบบให้มีเกียรติ ของแอซเท็ก ที่ไปหลังตายขึ้นกับวิธีตาย ไม่ใช่ความประพฤติ นักรบที่ตายในศึกไปบ้านของดวงอาทิตย์ทางตะวันออก หญิงที่ตายขณะคลอดไป Cihuatlampa ทางตะวันตก ได้เกียรติเท่านักรบ คนที่จมน้ำหรือถูกฟ้าผ่าไป Tlalocan ที่มีผลไม้ ข้าวโพด และถั่ว ข้อมูลชุดนี้มาจากบันทึกของ Sahagún ยุคอาณานิคม ในศาสนาอิสลาม ผู้ที่ตายเพราะจมน้ำ โรคระบาด อาคารทับ ไฟคลอก หรือตายขณะคลอด นับเป็นชะฮีด ผู้พลีชีพ และอัลกุรอาน 3:169 ว่าผู้ถูกฆ่าในทางของอัลลอฮ์ไม่ได้ตาย แต่มีชีวิตอยู่ ณ พระผู้อภิบาล ชาวอินคาเชื่อว่าวิญญาณนักรบที่ตายในการรบไปอยู่บนยอดเขาศักดิ์สิทธิ์ ปรากฏเป็นฟ้าร้องฟ้าแลบ
กลุ่มที่สาม 7 ความเชื่อห่วงคนที่ไม่ได้ฝังหรือไม่มีใครเซ่น ในอีเลียดของโฮเมอร์ ผีของปาโทรคลัสมาขอให้อคิลลีสรีบจัดงานศพ เพราะวิญญาณที่ศพยังไม่ได้เผาข้ามแม่น้ำเข้าแดนฮาเดสไม่ได้ เวอร์จิลเขียนว่าต้องร่อนเร่อยู่ริมแม่น้ำสติกซ์ 100 ปี ชาวเวียดนามเซ่น cô hồn วิญญาณไร้ที่พึ่ง ในวันเพ็ญเดือน 7 ฮินดูว่าถ้าครอบครัวไม่ทำพิธีศพที่กินเวลา 1 ปี วิญญาณอาจทุกข์เป็นเปรตไปตลอด ส่วนบาหลีแก้ปัญหาคนที่หาศพไม่พบ โดยทำพิธีงาเบินใช้รูปถ่ายหรือไม้จันทน์แทนศพ
กลุ่มสุดท้ายคือเด็ก 15 ความเชื่อมีข้อมูลเรื่องเด็กที่ตาย และคำตอบต่างกันมาก หะดีษบุคอรีเล่าว่าเด็กทุกคนที่ตายอยู่รอบนบีอิบรอฮีมในสวน ศาสนาบาไฮว่าเด็กที่ตายก่อนโตหรือก่อนคลอดไม่มีบาปและอยู่ในการดูแลของพระเจ้า คาทอลิกปัจจุบันฝากเด็กที่ยังไม่ได้รับศีลล้างบาปไว้กับพระเมตตา ส่วน “ลิมโบของทารก” เป็นแค่สมมติฐานยุคกลาง ชาวอินคาว่าเด็กที่ชุมชนยอมรับกลายเป็นดาวบนฟ้าได้ แอซเท็กว่าเด็กไปอยู่ที่ต้นไม้นม Chichihuacuauhco รอเกิดใหม่ ชาวโยรูบาเชื่อว่าเด็ก àbíkú จะกลับมาเกิดกับแม่คนเดิมซ้ำ ๆ และความเชื่อเรื่องวิญญาณทารก (嬰靈) ที่ไทยได้ยินกันก็เพิ่งเกิดในไต้หวันราวทศวรรษ 1970 โดยได้แนวคิดมาจากญี่ปุ่น
เรื่องฆ่าตัวตาย
มี 18 ความเชื่อที่พูดถึงการฆ่าตัวตาย เกือบทั้งหมดถือว่าเป็นการตายที่ไม่ควรเกิด แต่หลายศาสนาเปิดช่องไว้มากกว่าที่คนคิด คาทอลิกสอนว่าไม่ควรสิ้นหวังต่อความรอดของผู้ฆ่าตัวตาย พระเจ้าอาจให้โอกาสในทางที่รู้แต่พระองค์ และศาสนจักรสวดภาวนาให้ ออร์โธดอกซ์ในรัสเซียงดพิธีสวดศพ แต่ยกเว้นผู้ป่วยทางจิต กฎหมายศาสนายิวงดพิธีไว้ทุกข์ แต่ถ้าผู้ตายเป็นเด็กหรือถูกบีบบังคับ ให้ทำทุกอย่างเหมือนคนตายปกติ ในอิสลาม มีหะดีษบทหนึ่งพูดถึงโทษในนรก แต่หะดีษมุสลิม 116 เล่าว่าชายคนหนึ่งที่ฆ่าตัวตายได้รับการอภัย และสองบทนี้ถูกยกมาเถียงกันว่า “ตลอดกาล” หมายถึงถาวรจริงไหม ศาสนาบาไฮห้ามการฆ่าตัวตาย และให้ปลอบครอบครัวผู้สูญเสีย ส่วนความเชื่อที่คนไทยพูดกันว่า “ฆ่าตัวตายต้องตายซ้ำ 500 ชาติ” ไม่พบในแหล่งที่ตรวจ
ที่ตรงกันจริง ๆ
แก่นที่ซ้ำข้ามทวีปมีสองข้อ ข้อแรก วิธีตายมีผลต่อที่ไปหลังตาย ไม่ว่าจะไปทางดีหรือทางร้าย แอซเท็กพูดตรงที่สุดว่าวิธีตายสำคัญกว่าความประพฤติ ข้อสอง ความตายที่ผิดปกติแก้ได้ด้วยมือคนเป็น 23 จาก 34 ความเชื่อมีพิธีรองรับ ชาวไทยฝังก่อนเผา ชาวจีนทำพิธีทลายเมือง ชาวเกาหลีทำพิธีกุตซิกกึมกุตปลอบวิญญาณผู้ตายโหงแล้วส่งไปที่ดี ชาวไต้หวันตั้งศาลเล็กสามผนังชื่อ 有應公 ให้ผีไร้ญาติมีที่พัก และชาวญี่ปุ่นในอดีตยกวิญญาณอาฆาตของคนสำคัญขึ้นเป็นเทพโกเรียวจิน บูชาในศาลเจ้าให้สงบ
ที่ต่างจนน่าแปลกใจ
การตายขณะคลอดเป็นตัวอย่างที่ชัดที่สุดว่าการตายแบบเดียวกันได้คำตอบกลับด้าน ใน 7 ความเชื่อที่มีข้อมูล 4 แห่งในเอเชียกลัวผู้หญิงที่ตายแบบนี้ ไทยมีแม่นาก อินเดียมีจุเรลในความเชื่อพื้นบ้าน ญี่ปุ่นมีอุบุเมะที่ขอให้คนผ่านทางอุ้มลูกให้ และบาทหลวงสเปนบันทึกไว้ในปี 1589 ว่าชาวตากาล็อกได้ยินเสียงปาเตียนักคร่ำครวญยามค่ำคืน แต่อีก 3 ความเชื่อยกย่องเธอ อิสลามนับเป็นชะฮีด มายาว่าไปสวรรค์ทันที และแอซเท็กให้เกียรติเท่านักรบ ถึงขั้นที่ญาติต้องเฝ้าหลุมศพ เพราะนักรบจะมาขุดเอานิ้วหรือผมของเธอไปทำเครื่องราง
กลับมาที่คนข้างหลัง
คำตอบส่วนใหญ่ในหัวข้อนี้ไม่ได้พูดถึงผู้ตายอย่างเดียว แต่พูดถึงคนที่ยังอยู่ด้วย ตั้งแต่พิธีรับวิญญาณกลับบ้านของชาวซูลูไปจนถึงการฝังก่อนเผาของไทย ทุกพิธีคือสิ่งที่ครอบครัวทำเพื่อให้คนที่จากไปได้พัก ถ้าคุณหรือคนใกล้ตัวกำลังรู้สึกไม่ไหว โทรคุยกับสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ได้
คำถามที่คนถามบ่อย
สัมภเวสีคืออะไร ใช่ผีเร่ร่อนไหม
ในตำราพุทธ สัมภเวสีหมายถึงสัตว์ที่ยังแสวงหาที่เกิด คือทุกคนที่ยังไม่นิพพาน ไม่ได้หมายถึงผีเร่ร่อน แหล่งเดียวกันระบุว่าความเข้าใจว่าเป็นวิญญาณเร่ร่อนหาที่เกิดไม่ได้นั้นผิด แต่ในความเชื่อพื้นบ้านและเทศกาลสารทจีน คำนี้ใช้เรียกวิญญาณเร่ร่อนที่ไม่มีญาติ
ฆ่าตัวตายต้องตายซ้ำ 500 ชาติจริงไหม
ไม่พบความเชื่อนี้ในแหล่งที่ตรวจ ซึ่งไม่ได้แปลว่าไม่มีคนเชื่อ สิ่งที่ตำราพุทธพูดคือการฆ่าตัวตายไม่นับเป็นปาณาติบาต แต่ถ้าตายด้วยความโกรธ ความโกรธนั้นพาไปเกิดในอบายภูมิ
ทำไมศพตายโหงถึงไม่เผาทันที
พจนานุกรมราชบัณฑิตบันทึกว่าศพตายโหงนิยมฝังไว้ก่อน ชาวไทเบิ้งที่โคราชฝังศพคนที่ตายผิดปกติ รวมทั้งหญิงที่ตายขณะคลอด ไว้ 3 ถึง 5 ปีแล้วจึงเผา
เด็กหรือทารกที่ตายไปไหน
คำตอบต่างกันมาก หะดีษบุคอรีว่าเด็กที่ตายอยู่รอบนบีอิบรอฮีมในสวน บาไฮว่าอยู่ในการดูแลของพระเจ้า อินคาว่าเป็นดาวได้ แอซเท็กว่ารออยู่ที่ต้นไม้นมเพื่อเกิดใหม่ ส่วนกุมารทองของไทย แหล่งไม่ได้บอกว่าเด็กทุกคนที่ตายจะเป็นแบบนั้น
แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (33)
ดูรายชื่อทั้งหมด 34 ความเชื่อ
เอเชีย (23) · พุทธเถรวาท (ไทย) · ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · การนับถือนะ (ศาสนาพื้นบ้านพม่า) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาเชน · ศาสนาซิกข์ · ชินโต (ญี่ปุ่น) · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ฮินดูบาหลี (อากามาฮินดูดาร์มา) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ศาสนาบาไฮ · กรีกโบราณ · อะบอริจินออสเตรเลีย · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)
แอฟริกา (9) · ศาสนาซิกข์ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ศาสนาบาไฮ · อียิปต์โบราณ · โยรูบา · อาคัน (อาชานตี ฯลฯ) · ซูลู
ยุโรป (8) · ศาสนาซิกข์ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)
อเมริกา (9) · ศาสนาซิกข์ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาบาไฮ · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · มายา · อินคา / แอนดีส · ลาโกตา · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)
โอเชียเนีย (4) · ศาสนาซิกข์ · เมารี · อะบอริจินออสเตรเลีย · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)
วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก