ไม่ถึงครึ่งของโลกตัดสินคนตายจากความดีความชั่ว อีกมากดูที่ตายยังไงกับญาติทำพิธีให้ไหม และ 113 ความเชื่อบอกว่าคนเป็นช่วยคนตายได้
บุญบาปแบบที่คนไทยคุ้น คือทำดีได้ดี ทำชั่วได้ชั่ว มีคนจดหรือกรรมส่งผลเอง เป็นแค่ครึ่งหนึ่งของคำตอบโลก ใน 74 ความเชื่อที่แหล่งบอกได้ว่าชะตาหลังตายตัดสินจากอะไร มี 31 ความเชื่อที่ดูความดีความชั่ว อีก 33 ไม่ดูเรื่องนั้นเลย ดูว่าตายยังไง ญาติทำพิธีให้ครบไหม หรือเกิดมามียศแค่ไหน ส่วนคำถามว่าทำบุญให้คนตายถึงไหม 113 ความเชื่อในห้าทวีปตอบว่าคนเป็นช่วยคนตายได้
ความเชื่อหนึ่งใช้ได้มากกว่าหนึ่งวิธี อีก 10 ความเชื่อแหล่งไม่ได้บอกวิธีนับ และ 2 บอกตรงๆ ว่าไม่มีการตัดสินหลังตาย ความเชื่อที่มีตำรามากอย่างพุทธ ฮินดู ศาสนาอับราฮัม และจีน มีรายละเอียดให้เล่ามากกว่า ถ้าที่ไหนข้อมูลบาง ไม่ได้แปลว่าเขาไม่คิดเรื่องนี้ แค่แหล่งที่เราอ่านได้ไม่ได้บรรยายไว้
คนไทยตอบว่ายังไง
พุทธเถรวาทถือว่าไม่มีใครจด กรรมส่งผลเอง คนไม่ได้ถูกเทพพิพากษาส่งลงนรก แต่ไปตามบาปกรรมที่ตัวเองทำ และจิตก่อนตายสำคัญ ถ้าจิตสุดท้ายระลึกถึงกุศลก็เกิดเป็นเทวดาได้ ความเชื่อพื้นบ้านไทยกลับมีเสมียน พระสุวรรณเลขาจดบุญลงแผ่นทองคำ พระสุวานเลขาจดบาปลงแผ่นหนังหมา ซึ่งเป็นคติไทยเฉพาะ ต่างจากฮินดูที่ให้จิตรคุปต์เป็นนายทะเบียน ไตรภูมิบอกด้วยว่าถ้าทำทั้งบุญและบาป ฝ่ายไหนหนักก็ไปฝ่ายนั้นก่อน ไปสวรรค์แล้วก็ยังต้องกลับมาใช้บาปภายหลัง
ส่วนการทำบุญให้คนตาย คัมภีร์เปตวัตถุเล่าว่าบุญที่คนเป็นทำแล้วอุทิศไปช่วยญาติที่ไปเกิดเป็นเปรตได้ วันสารทไทยจึงเป็นวันทำบุญอุทิศให้บรรพบุรุษ ฝั่งลาวในเดือนสิบมีบุญข้าวสลาก ถวายของแก่พระพร้อมสลากเขียนชื่อพ่อแม่ที่ล่วงลับ ฝั่งเขมรมีบุญภจุมบิณฑ์ ที่พระยายมราชเปิดประตูนรกปล่อยผีมารับบุญ ผีเดินหาญาติให้ครบ 7 วัด ถ้าไม่เจอใครทำบุญให้ก็จะสาปแช่ง บ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง ไหว้ส่งเจ้าเตาปลายปีให้ "พูดดีๆ" ต่อเง็กเซียน
ทั้งโลกตอบยังไง
กลุ่มที่ให้กรรมทำงานเองมี 15 ความเชื่อ แทบทั้งหมดอยู่ในเอเชีย เชนถือว่ากรรมเป็นอนุภาคที่ติดวิญญาณเอง จักรวาลไม่มีผู้สร้าง จึงไม่มีผู้จดหรือผู้ตัดสิน ทิเบตเล่าว่าเทวดาพอบุญหมดก็ตกภพต่ำโดยไม่รู้ตัว ซิกข์รับกฎกรรมแต่เติมพระกรุณาของพระเจ้าเข้าไป คำของคุรุนานักว่ากายเกิดเพราะกรรม แต่ความรอดได้ด้วยพระกรุณา นอกเอเชีย คติชนแคริบเบียนเชื่อว่าคนชั่วถูกกำหนดให้กลายเป็นจัมบีเมื่อตาย โดยไม่มีใครตัดสิน
กลุ่มที่มีคนจดบัญชีมี 13 และกลุ่มที่ใช้ตาชั่งมี 5 ในจีน ผู้ปฏิบัติเต๋าจดสมุดบุญบาปเอง ให้คะแนนบวกลบทุกวัน ถ้าบาปมากกว่าบุญ ปีหน้าต้องชดใช้ ทั้งเวียดนามและรีวกีวมีเทพเตาไฟขึ้นฟ้าไปรายงานปลายปี คนเวียดว่าเจ้าเตาขี่ปลาคาร์ปขึ้นไปวันที่ 23 เดือน 12 ส่วนฮินุคังของรีวกีวขึ้นวันที่ 24 เดือน 12 และกลับวันที่ 4 เดือน 1 อิสลามมีมลาอิกะฮ์สององค์ องค์ขวาจดความดี องค์ซ้ายจดความชั่วทุกวัน ยูดาห์เปิดสมุดสามเล่มทุกวันขึ้นปีใหม่ สำหรับคนดีล้วน คนชั่วล้วน และคนกลางๆ ซึ่งต้องรอจนถึงยมคิปปูร์ ตาชั่งที่ดังที่สุดอยู่ในอียิปต์ อนูบิสชั่งหัวใจกับขนนกแห่งมาอัต ต้องเท่ากันพอดีจึงผ่าน หนักกว่าถูกอัมมิตกิน โซโรอัสเตอร์ให้รัชนุถือตาชั่งที่สะพานชินวัตรุ่งเช้าวันที่ 4 หลังตาย ถ้าฝั่งความดีหนักกว่า สะพานจะตั้งกว้าง
กลุ่มที่ดูว่าตายยังไงมี 16 ความเชื่อ พบในเอเชีย ยุโรป และอเมริกา แอซเท็กบอกชัดว่าปลายทางกำหนดด้วยวิธีตาย ไม่ใช่ความประพฤติ นักรบไปทางตะวันออกกับดวงอาทิตย์ หญิงที่ตายตอนคลอดไปทางตะวันตก คนจมน้ำหรือถูกฟ้าผ่าไปตลาโลกัน คนตายธรรมดาไปมิกตลาน (แหล่งหนึ่งในชุดนี้เป็นบันทึกยุคอาณานิคม) นอร์สส่งคนตายในสนามรบไปวัลฮัลลาหรือโฟล์กวังเกอร์ คนตายด้วยโรคหรือชราไปเฮล แต่ฆาตกรกับคนผิดคำสาบานไปนาสตรอนด์ ในพม่า นัตหลวง 36 จาก 37 องค์เป็นผู้ตายโหง ชาวเกิกเติร์กตั้งหินที่หลุมเท่ากับจำนวนคนที่ผู้ตายฆ่า เพราะศัตรูเหล่านั้นจะเป็นข้ารับใช้ในโลกหน้า (ข้อมูลนี้มาจากบันทึกจีน)
กลุ่มที่ดูพิธีมี 17 ความเชื่อ และกลุ่มที่ดูยศมี 4 ชาวโตราจาถือว่าระดับของวิญญาณในปูยาขึ้นกับพิธีรัมบูโซโล ยิ่งฆ่าควายมากยิ่งถึงปูยาเร็ว และขนาดพิธีก็ขึ้นกับฐานะ ขุนนาง ไท หรือทาส ชาวโตวานีโตโลตังนำข้าวกับกับข้าวมาเซ่นในพิธีซีปูลุงทุกปี ยิ่งนำมามากยิ่งได้กินมากใน "วันหลัง" สมัยราชวงศ์โจว ชะตาผู้ตายขึ้นกับว่ามีผู้สืบสกุลเซ่นไหม และยศกำหนดจำนวนศาลบรรพชน 7 5 3 หรือ 1 ส่วนชาวอาตายัลต้องมีรอยสักหน้า ซึ่งได้หลังล่าหัวสำเร็จหรือทอผ้าเป็น จึงจะผ่านการตรวจที่สะพานรุ้ง
เรื่องทำบุญให้คนตาย พบ 113 ความเชื่อครบห้าทวีป เอเชีย 43 อเมริกา 36 ยุโรป 22 แอฟริกา 12 โอเชียเนีย 12 วิธีที่ใช้ต่างกันมาก เมโสโปเตเมียเชื่อว่าคนตายมีแต่ฝุ่นกิน ญาติจึงรินน้ำลงหลุมผ่านท่อดินเผา โรมันมีเทศกาลปาเรนตาเลีย นำพวงมาลัย ข้าวสาลี เกลือ ขนมปังชุบเหล้าองุ่น และดอกไวโอเล็ตไปให้บรรพบุรุษ ชาวลาโกตาเก็บผมผู้ตายไว้หนึ่งปี ครบปีจึงสวดแล้วเผา ให้วิญญาณเดินทางต่อได้ ชาวจีนแคะต้องไปแขวนและเผากระดาษที่หลุมบรรพบุรุษก่อนวันที่ 27 เดือน 12 เพราะหลังตลาดนัดครั้งสุดท้ายของยมโลก มีเงินก็ซื้อของไม่ได้ ในเวลส์ ธรรมเนียมเลี้ยงอาหารคนตายในคืนคาลัน ไกอาฟยังทำกันในบางหมู่บ้านถึงปี 1876
ที่ตรงกันจริงๆ
แม้วิธีนับจะต่างกัน สิ่งที่ซ้ำข้ามทวีปคือความเชื่อว่าความตายไม่ได้ตัดสายระหว่างคนเป็นกับคนตาย คนเป็นยังมีหน้าที่ และทำอะไรให้ได้จริง ชาวซูลูทำพิธีอุกุบุยิซาราวหนึ่งถึงสองปีหลังตาย พากลับบ้านวิญญาณที่ยังเร่ร่อนให้เข้าร่วมเป็นบรรพบุรุษ ถ้าไม่ทำ วิญญาณจะเร่ร่อนไม่ได้พัก ชาวดายักที่นับถือกาฮารีงันถือว่าครอบครัวมีหน้าที่ส่งวิญญาณด้วยพิธีตีวะฮ์ วิญญาณที่ยังไม่ได้ส่งจะวนก่อความเดือดร้อน ศาสนาบาไฮสอนว่าความดีที่ทำในนามผู้ตายและคำภาวนาของครอบครัวช่วยให้วิญญาณก้าวหน้าในโลกหน้า ส่วนชาวฟีจีวางฟันวาฬบนอกศพ ให้วิญญาณใช้ขว้างต้นเตยที่ทุกวิญญาณต้องเล็งระหว่างทาง
ที่ต่างจากที่คิด
หลายที่พิธีมีน้ำหนักมากกว่ากรรมจนน่าตกใจ ในมัชปาหิต การบูชาพระศิวะในคืนศิวราตรี แม้จะไม่ได้ตั้งใจ ก็ลบล้างบาปใหญ่ได้ บาหลีเล่าเรื่องลุบดกะที่พิธีกับพระกรุณาของพระศิวะเปลี่ยนผลกรรมได้ จนพระยมคัดค้านว่าผิดหลักกรรม ไตรภูมิเองก็มีกรณีขอบ คนที่บุญกับบาปเท่ากันพอดีต้องเป็นยมบาล 15 วัน แล้วตกนรกอีก 15 วัน และไม่ใช่ทุกคนที่คิดว่าคนเป็นช่วยคนตายได้ ในศาสนาคริสต์ คาทอลิกและออร์โธด็อกซ์สวดภาวนาให้ผู้ตาย แต่โปรเตสแตนต์หลายกลุ่มไม่ทำ ที่หมู่เกาะโทรบริอันด์ ญาติประดับศพด้วยของมีค่าให้วิญญาณนำไปจ่ายโทปิเลตา แต่มาลีนอฟสกีย้ำว่างานเลี้ยงไว้ทุกข์ไม่ได้ช่วยวิญญาณ
กลับมาที่คนถาม
ถ้าคุณกรวดน้ำให้ใครอยู่ คุณอยู่ในกลุ่มใหญ่ 113 ความเชื่อเห็นตรงกันว่าสิ่งที่คนเป็นทำส่งไปถึงคนตายได้ ส่วนเรื่องบุญบาปถูกนับยังไง โลกแบ่งเป็นสองฝั่งพอๆ กัน ฝั่งหนึ่งดูความดีความชั่ว อีกฝั่งดูพิธีกับวิธีตาย คนไทยมีทั้งสองอย่างอยู่ในบ้านเดียวกัน ทั้งกรรมตามคติพุทธ และสารทไทยที่ยังทำกันทุกปี
คำถามที่คนถามบ่อย
บุญหักลบบาปได้ไหม
หลายความเชื่อว่าไม่หักกันตรงๆ ไตรภูมิว่าฝ่ายไหนหนักไปก่อน แล้วยังต้องกลับมาใช้อีกฝ่าย สมุดบุญบาปของเต๋าให้คะแนนบวกลบ ถ้าบาปมากกว่าบุญต้องชดใช้ปีหน้า ออร์โธด็อกซ์บางสายว่าปีศาจจดบาปไว้ บาปที่สารภาพแล้วถูกลบ และต้องเอาความดีมาชดใช้
ใครเป็นคนจดบัญชีบุญบาป
ในคติไทยคือพระสุวรรณเลขา (บุญ แผ่นทอง) กับพระสุวานเลขา (บาป แผ่นหนังหมา) ฮินดูคือจิตรคุปต์ อิสลามคือมลาอิกะฮ์สององค์ข้างขวาและซ้าย ส่วนพุทธเถรวาทและเชนว่าไม่มีผู้จด กรรมให้ผลเอง
กรวดน้ำให้คนตายถึงจริงไหม
เราไม่ตัดสินว่าจริงไหม แต่ 113 ความเชื่อในห้าทวีปเชื่อว่าคนเป็นช่วยคนตายได้ ฝั่งพุทธเถรวาทอ้างคัมภีร์เปตวัตถุ ที่เล่าว่าบุญที่อุทิศไปช่วยญาติที่เกิดเป็นเปรตได้
ถ้าไม่ได้ทำพิธีให้คนตาย จะเป็นยังไง
หลายที่เชื่อว่าวิญญาณจะยังไปไม่ถึง ชาวซูลูว่าถ้าไม่ทำพิธีอุกุบุยิซา วิญญาณจะเร่ร่อนไม่ได้พัก ชาวดายักว่าวิญญาณที่ยังไม่ได้ส่งด้วยพิธีตีวะฮ์จะวนก่อความเดือดร้อน ชาวโตราจาป้อนอาหารดูแลผู้ตายที่ยังไม่ได้ทำพิธีเหมือนคนป่วย
แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (39)
ดูรายชื่อทั้งหมด 76 ความเชื่อ
เอเชีย (47) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาเชน · ศาสนาซิกข์ · ลัทธิเต๋า · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ศาสนาโซโรอัสเตอร์ · จักรวาลไทย: ไตรภูมิพระร่วง (31 ภูมิ) และโลกผีไทย · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ศาสนาฮินดูบาหลี · ศาสนาแคว้นฉู่ · ศาสนาสมัยราชวงศ์ชาง · ศาสนาสมัยราชวงศ์โจวตะวันตก · ศาสนาอิหร่านโบราณ (สมัยอะคีเมนิด) · ศาสนาซูเมอร์ · ศาสนาเกิกเติร์ก (ทูเจฺว๋) · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ความเชื่อพื้นบ้านญี่ปุ่น (ชั้นชินโต + ชั้นยมโลกแบบพุทธผสม) · ศาสนารีวกีว · ศาสนาไอนุ · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอาตายัล (อูตุค/กากา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเซดิกและทาโรโก · ลัทธิเชมันมองโกล (เบอ มอร์กอล) · ลัทธิเชมันบูรยัต · ลัทธิหมอผีของชาวแมนจู · ศาสนาดั้งเดิมบูกิส: โตโลตัง และจักรวาลลากาลีโก · การนับถือนะ (ศาสนาพื้นบ้านพม่า) · ลัทธิกาวด่าย · เต่าเหมิ่ว (ลัทธิบูชาพระแม่ของเวียดนาม) · กาฮารีงัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวดายัก) · ศาสนาดั้งเดิมชาวดูซุน (ซาบาห์และบรูไน) · ศาสนาพระเวทยุคแรก · ศาสนาพื้นเมืองม้ง (เก๊ด๊าขั่ว) · ศาสนาดั้งเดิมชาวอีบัน · เกอจาเว็น (ความเชื่อชวา) · ความเชื่อพื้นบ้านเขมร (อนักตา ภจุมบิณฑ์ พระแม่โพสพ) · ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · มัชปาหิต (ศิวะ-พุทธ และกษัตริย์ที่ได้รับการยกเป็นเทพ) · มาราปู (ศาสนาดั้งเดิมเกาะซุมบา) · ศาสนาดั้งเดิมตากาล็อกและวิซายัส (อานิโต บาทาลา บาบายลัน) จากแหล่งภาษาตากาล็อก/เซบัวโน · ซุนดาวีวีตัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวซุนดา) · เทพประจำหมู่บ้านทมิฬ (นาฏฏาร์เทยวัม) และหินวีรชน · อาลุก โตโดโล (ศาสนาบรรพชนชาวโตราจา)
แอฟริกา (1) · อียิปต์โบราณ
ยุโรป (7) · กรีกโบราณ · นอร์ส · ศาสนาเกิกเติร์ก (ทูเจฺว๋) · ศาสนาไอนุ · ลัทธิเชมันบูรยัต · ลัทธิเชมันตูวา · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซาฮา (ยาคุต)
อเมริกา (21) · ศาสนาแอซเท็ก (เม็กซิกา/นาวา) · มายา (แหล่งก่อนสเปนและยุคอาณานิคม) · ลาโกตา · กังดงแบล · อุมบันดา · ความเชื่อเกชัว (แอนดีส) · ศาสนามาปูเช · กูมีนา · ศาสนากูนา (ดุเล) — อีเบออร์กุน · ศาสนาบรีบรี · ศาสนาดั้งเดิมมิสกิโต · ความเชื่อเรื่องจัมบี/ดัปปี (คติชนแคริบเบียน) · ศาสนาปิปิล (ชาวนาวาแห่งเอลซัลวาดอร์) · ความเชื่อกวารานี (มบยา · อาวา · ปาอี ตาวีเตรา) · ความเชื่อตูปี/ตูปีนัมบา (ชายฝั่งบราซิล) · ความเชื่อวายู (ลากวาฮีรา) · ความเชื่อโฮเดโนโชนี (อิโรควอย) และศาสนาลองเฮาส์ · ความเชื่อของชาวโอจิบเว (อานิชินาเบ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อชูอาร์ (รวมอาชูอาร์ ตระกูลฮีวาโร) · ความเชื่อเซลก์นัม (ติเอร์ราเดลฟวยโก)
วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก