การเกิดใหม่ไม่ได้มีแต่ในเอเชีย แบบวงล้อกรรมกระจุกอยู่ในเอเชีย แต่แบบกลับมาเกิดในตระกูลเดิมพบครบห้าทวีป
ในข้อมูลของเรามี 67 ความเชื่อใน 5 ทวีปที่พูดถึงการกลับชาติมาเกิด 53 ความเชื่อถือเป็นหลักชัดเจน อีก 8 มีเฉพาะบางสำนัก และ 6 ยังถกเถียงกัน แต่คำว่า "เกิดใหม่" ของแต่ละที่หมายถึงคนละเรื่อง เมื่อไล่อ่านทีละความเชื่อ เราแยกได้สองแบบใหญ่ แบบวงล้อกรรม ที่วิญญาณไปเกิดเป็นอะไรก็ได้ตามการกระทำ พบอย่างน้อย 20 ความเชื่อ และ 17 ในนั้นอยู่ในเอเชีย กับแบบกลับมาเกิดในตระกูลเดิม ที่บรรพบุรุษกลับมาเป็นลูกหลาน พบอย่างน้อย 17 ความเชื่อ และกระจายครบห้าทวีป
สองกลุ่มนี้เราจัดเองจากหมายเหตุของแต่ละความเชื่อ บาหลีอยู่ทั้งสองกลุ่ม และมีอีก 31 ความเชื่อที่เล่าแบบอื่นหรือข้อมูลไม่พอจะจัด ความเชื่อที่มีตำรามากอย่างพุทธ ฮินดู และจีน มีรายละเอียดให้เล่ามากกว่า ส่วนที่ข้อมูลบางไม่ได้แปลว่าเขาไม่เชื่อ แค่แหล่งที่เราอ่านได้ไม่ได้บรรยายไว้
คนไทยตอบว่ายังไง
พุทธเถรวาทสอนว่าสัตว์เวียนเกิดตามกรรมจนกว่าจะบรรลุนิพพาน ตามอภิธรรม การเกิดใหม่เกิดทันที จุติจิตดับแล้วปฏิสนธิจิตเกิดต่อเลย ไม่มีช่วงรอ แต่แหล่งเดียวกันก็บอกว่าพระและฆราวาสเถรวาทจำนวนมากเชื่อว่ามีภพกลาง เรียกว่าคันธัพพะหรืออันตราภพ ซึ่งขัดกับอภิธรรมแบบดั้งเดิม เกิดเป็นสัตว์ได้ พาลบัณฑิตสูตรเล่าว่าคนพาลที่ติดรสอาหารและทำกรรมชั่ว ตายไปเป็นสัตว์กินหญ้าหรือสัตว์ในน้ำ ส่วนการระลึกชาติทำได้ด้วยสมาธิขั้นสูงที่เรียกว่าปุพเพนิวาสานุสติญาณ
ความเชื่อพื้นบ้านไทยผสานกับพุทธ รวมถึงเรื่องการเกิดใหม่ตามบุญบาป ส่วนฝั่งจีนเล่าอีกแบบ ในความเชื่อพื้นบ้านจีนและเต๋า วันที่ 7 หลังตายวิญญาณขึ้นศาลแรก แล้วผ่านศาลสิบพญายมไปทีละศาล จนศาลที่ 10 ส่งไปเกิด ก่อนไปทุกคนต้องดื่มน้ำแกงยายเหมิ่งให้ลืมชาติก่อน เพื่อตัดความรักความแค้นข้ามชาติ พุทธมหายานแบบจีนนับว่าการไปเกิดเกิดภายใน 49 วัน ระหว่างนั้นอยู่ในสภาวะกลางที่แทบไม่มีเกิน 49 วัน
ทั้งโลกตอบยังไง
แบบวงล้อกรรมเป็นแบบที่คนไทยคุ้น วิญญาณไปเกิดได้หลายรูปตามการกระทำ และมีทางออกจากวงล้อ ฮินดูนับว่าสิ่งมีชีวิตเกิดได้ใน 84 แสนกำเนิด พระยมตัดสินโดยมีจิตรคุปต์ตรวจบัญชีกรรม และญาติถวายข้าวบิณฑ์ 3 ชุด ชุดละ 16 ก้อน ตลอด 1 ปีที่เปรตใช้เปลี่ยนผ่าน เชนถือว่ากรรมเป็นอนุภาคสสารที่ทำงานเองตามกฎธรรมชาติ ไม่มีเทพผู้พิพากษา ซิกข์นับวงจรไว้ 8.4 ล้านรูปชีวิต กรรมกำหนดการเกิด แต่การหลุดพ้นได้มาด้วยพระกรุณาของพระเจ้า ชาวเยซิดีเรียกการเกิดใหม่ว่า "เปลี่ยนเสื้อ" และร่างใหม่ขึ้นกับการกระทำในชาติก่อน
แบบกลับมาเกิดในตระกูลเดิมมองการเกิดใหม่เป็นเรื่องของครอบครัว ไม่ใช่การเดินทางของวิญญาณดวงเดียว ชาวโยรูบาเรียกว่าอาตุนวา หลักฐานอยู่ในชื่อคน บาบาตุนเดแปลว่า "พ่อกลับมา" เยตุนเดแปลว่า "แม่กลับมา" และได้กลับมาเฉพาะบรรพบุรุษที่ใช้ชีวิตดีและตายดี ชาวอาคานในกานาเกิดใหม่ในสายแม่ และเชื่อว่าท้องต้องนานเก้าเดือนเพราะวิญญาณใช้เวลาเท่านั้นในการกลับมา ชาวโทรบริอันด์เล่าว่าวิญญาณที่แก่แล้วอาบน้ำทะเล ลอกคราบแบบงู กลายเป็นตัวอ่อนไวไวอา แล้ววิญญาณหญิงพากลับมาใส่ครรภ์หญิงในสายแม่ ชาวคันตีและมันซีว่าวิญญาณลมหายใจเกิดใหม่ในเด็กตระกูลเดียวกัน และไม่เกิดเป็นสัตว์
อีก 31 ความเชื่อเล่าแบบที่ไม่เข้าสองกลุ่มนี้ ชาวโบโรโรว่าวิญญาณไปอยู่ในร่างเสือจากัวร์ เสือพูมา หรือแมวป่า ชาววาโอรานีว่าคนตายที่หนีงูอนาคอนดาบนทางไม่พ้นจะกลับมาเป็นสัตว์ มักเป็นปลวก ชาวกาลีญาว่าในพิธีอากาอาตอมโป วิญญาณผู้ตายกลับมาเกิดในคนที่มาเยือนบ้าน ชาวดรูซเชื่อว่าวิญญาณเข้าร่างใหม่ทันทีที่ตาย เพราะวิญญาณอยู่โดยไม่มีร่างไม่ได้ และเกิดเป็นคนเท่านั้น ชายดรูซเกิดเป็นชายดรูซ หญิงดรูซเกิดเป็นหญิงดรูซ
เวลาที่ใช้ก่อนเกิดใหม่ก็ต่างกันมาก เถรวาทตามอภิธรรม เชน และดรูซว่าทันที ทิเบตว่าบาร์โดกินเวลาไม่เกิน 49 วัน พิธีจึงทำกัน 49 วัน ฮินดูว่า 1 ปี นักรบแอซเท็กอยู่ในโตนาตีอุอีชานสี่ปีแล้วกลายเป็นนกฮัมมิงเบิร์ด (ข้อมูลนี้มาจากบันทึกของบาทหลวงซาอากุนยุคอาณานิคม) ส่วนตำนานเออร์ของเพลโตกับอีนีดของเวอร์จิลให้รอ 1,000 ปี แต่สองชิ้นหลังเป็นงานปรัชญาและวรรณกรรม ไม่ได้บอกว่าคนกรีกหรือโรมันทุกคนเชื่ออย่างนั้น
ฝั่งที่ตอบว่าไม่มีการเกิดใหม่ มี 5 ความเชื่อที่พูดไว้ชัด คำสอนคาทอลิกเขียนว่าไม่มีการกลับชาติมาเกิดหลังความตาย มนุษย์ตายครั้งเดียว อิสลามกระแสหลักสอนว่ามีชีวิตเดียว ตายแล้วรอพิพากษา บาไฮปฏิเสธโดยอับดุลบาฮา ชินโตตามการตีความของยานางิตะ คุนิโอะว่าคนตายอยู่ใกล้ๆ บนภูเขาหรือทะเล กลับมาหาลูกหลานช่วงบงและปีใหม่ แล้วค่อยๆ รวมเป็นวิญญาณบรรพบุรุษใน 30 ถึง 50 ปี ของเมารีมาจากเอลส์ดอน เบสต์ ผู้บันทึกชาวยุโรป ที่เขียนว่าไม่มีวิญญาณดวงไหนเคยกลับมาอยู่ในโลกนี้อีก ศาสนายูดาห์อยู่ตรงกลาง คับบาลาห์สอนกิลกุลไว้ละเอียด แต่รับบีซาอาเดีย กาออนเรียกความเชื่อว่าวิญญาณคนเข้าสัตว์ได้ว่า "ความบ้าและความสับสน"
ที่ตรงกันจริงๆ
ทั้งสองแบบเห็นตรงกันว่าวิญญาณไม่ได้หายไปพร้อมร่าง และที่หมายของการกลับมาคือโลกมนุษย์นี่เอง ที่ซ้ำกันข้ามทวีปอีกอย่างคือชื่อ อย่างน้อย 6 ความเชื่อใช้ชื่อเป็นเครื่องหมายว่าใครกลับมา ชาวโยรูบาตั้งชื่อว่าพ่อกลับมาหรือแม่กลับมา ชาวบัมบาราตั้งชื่อเด็กตามญาติที่ตายก่อนเด็กเกิดพอดี ชาวตูกาโนให้ทารกได้ชื่อปู่ย่าที่เพิ่งตาย ชาวอินูอิตเชื่อว่าวิญญาณชื่อเข้าไปอยู่ในญาติที่เกิดใหม่ซึ่งได้ชื่อของผู้ตาย ชาวซามีตั้งชื่อเด็กตามญาติที่ตายไป และข้อมูลชุดนอร์สระบุว่าธรรมเนียมตั้งชื่อหลานตามปู่อาจมาจากความเชื่อเดียวกัน
ที่ต่างจากที่คิด
หลายคนคิดว่าการเกิดใหม่เป็นความคิดของอินเดีย แต่แบบกลับมาเกิดในตระกูลพบในแอฟริกา 5 ความเชื่อ อเมริกา 3 ยุโรป 3 โอเชียเนีย 3 และเอเชีย 2 ส่วนในแบบนี้ การได้เกิดใหม่มักเป็นรางวัล ไม่ใช่วงจรที่อยากหนี ชาวเซเรอร์ถือว่าเฉพาะวิญญาณบรรพบุรุษที่บริสุทธิ์เท่านั้นที่กลับมาเกิดได้ ชาวอาคานว่าคนตายต้องเล่าชีวิตตนที่อาซามันโด ถ้าชีวิตดีได้เกิดใหม่ ชีวิตเลวไม่ได้ กลับด้านกับพุทธที่มองการเวียนเกิดเป็นทุกข์ อีกเรื่องคือเฮโรโดตัส นักเดินทางกรีก เขียนว่าชาวอียิปต์เป็นชาติแรกที่สอนเรื่องนี้ วิญญาณวนผ่านสัตว์บก ทะเล และอากาศจนครบ 3,000 ปีแล้วกลับเป็นคน แต่ในชุดที่เราอ่านยังไม่พบแหล่งของอียิปต์เองที่ยืนยัน
กลับมาที่คนถาม
คำถามว่าชาติหน้ามีจริงไหม ทั้งโลกไม่ได้ตอบเป็นเสียงเดียว 67 ความเชื่อว่ามี 5 ความเชื่อว่าไม่มี และคนที่ว่ามีก็นึกภาพคนละแบบ คนไทยส่วนใหญ่โตมากับภาพวงล้อกรรม ขณะที่ชาวโยรูบาอาจมองหลานที่เพิ่งเกิดแล้วเรียกว่าพ่อกลับมา
คำถามที่คนถามบ่อย
ตายแล้วกี่วันถึงไปเกิดใหม่
แล้วแต่ความเชื่อ เถรวาทตามอภิธรรม เชน และดรูซว่าทันที พุทธมหายานจีนว่าภายใน 49 วัน ทิเบตว่าบาร์โดไม่เกิน 49 วัน ฮินดูว่าเปรตใช้ 1 ปี ชาวอาคานผูกไว้กับการตั้งท้องเก้าเดือน
เกิดเป็นสัตว์ได้ไหม
เถรวาทว่าได้ เกิดได้ใน 6 ภพรวมภพสัตว์ เชนว่าเกิดเป็นสัตว์ พืช หรือจุลชีพก็ได้ตามกรรม แต่ดรูซ โยรูบา และคันตีกับมันซีว่าเกิดเป็นคนเท่านั้น
ทำไมเราจำชาติก่อนไม่ได้
หลายความเชื่อมีคำอธิบายเรื่องลืม ความเชื่อพื้นบ้านจีนให้ดื่มน้ำแกงยายเหมิ่ง เพลโตให้ดื่มน้ำแม่น้ำอเมเลส เวอร์จิลให้ดื่มน้ำลีธี ส่วนเถรวาทว่าระลึกชาติได้ด้วยสมาธิขั้นสูง และทิเบตให้เด็กที่ถูกเลือกเป็นตุลกุจำของและคนของชาติก่อนได้
ศาสนาไหนไม่เชื่อเรื่องกลับชาติมาเกิด
ในข้อมูลของเรามี 5 ความเชื่อที่บอกชัดว่าไม่มี คือคริสต์ (คาทอลิก) อิสลามกระแสหลัก บาไฮ ชินโตตามการตีความของยานางิตะ คุนิโอะ และเมารีตามบันทึกของเอลส์ดอน เบสต์ ส่วนยูดาห์มีเฉพาะบางสาย
แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (49)
ดูรายชื่อทั้งหมด 67 ความเชื่อ
เอเชีย (26) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาเชน · ศาสนาซิกข์ · ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · กรีกโบราณ · ศาสนายูดาห์ · ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ฮินดูบาหลี (อากามาฮินดูดาร์มา) · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาบอน (ทิเบต) · ความเชื่อชาวอะบอริจินออสเตรเลีย · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ลัทธิอนุตตรธรรม · ลัทธิหมอผีของชาวแมนจู · ศาสนามาณีกี · ศาสนาเยซิดี · ศาสนายาร์ซาน (อะฮ์เล ฮัก) · ดรูซ · ชาวอัซมัต · ลัทธิกาวด่าย
แอฟริกา (8) · ศาสนาซิกข์ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาโยรูบา · ศาสนาอาคาน (กานา) · ศาสนาอิกโบ (โอดินานี) · ศาสนาเซเรอร์ (อา ตัต โรก) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวบัมบารา (บามานา) · ขบวนการราสตาฟารี
ยุโรป (17) · ศาสนาซิกข์ · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · ศาสนายูดาห์ · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซาฮา (ยาคุต) — ไอยือ · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวคันตีและมันซี (อ็อบ-อูกริก) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสลาฟ · ศาสนาดั้งเดิมของลิทัวเนีย (รวมขบวนการโรมูวา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซามี · ศาสนาก่อนคริสต์ของชาวฮังการีและความเชื่อเรื่องตาลโตช · ปรัมปราวิทยาไอริช · ศาสนากอลและกอล-โรมัน · ศาสนาเยซิดี
อเมริกา (18) · ศาสนาซิกข์ · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · ศาสนายูดาห์ · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · กังดงแบล · อุมบันดา · ซันเตรีย (เรกลาเดโอชา / ลูกูมี) · วูดูเฮติ · ขบวนการราสตาฟารี · ความเชื่อโกกี · ความเชื่อโบโรโร (โบเอ) · ความเชื่อชาวตูกาโนแห่งแม่น้ำวาอูเปส (ตูกาโน เดซานา) · ความเชื่อเอมเบรา (ไจบานิสโม) · ความเชื่อกวารานี (มบยา · อาวา · ปาอี ตาวีเตรา) · ความเชื่อวาโอรานี (อัวโอรานี) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อชูอาร์ (รวมอาชูอาร์ ตระกูลฮีวาโร) · ความเชื่อกาลีญา (การิบ)
โอเชียเนีย (7) · ศาสนาซิกข์ · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ความเชื่อชาวอะบอริจินออสเตรเลีย · ความเชื่อและจารีตของชาวคานัก (นิวแคลิโดเนีย) · ชาวหมู่เกาะโทรบริอันด์ (คิริวินา, ปาปัวนิวกินี) · ชาวโยลงู (อาร์นเฮมแลนด์ตะวันออกเฉียงเหนือ ออสเตรเลีย) · ชาวอาร์เรินเต (อารันดา) ออสเตรเลียตอนกลาง
วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก