วิญญาณคืออะไร คนหนึ่งมีกี่ดวง? 68 ความเชื่อทั่วโลกนับไม่เท่ากัน

40 จาก 68 ความเชื่อว่าคนหนึ่งมีวิญญาณมากกว่าหนึ่งดวง ตั้งแต่ 2 ไปจนถึงขวัญ 32 ของไทยลาว และ 37 ของกะเหรี่ยง

คนไทยตอบว่ายังไง

บ้านเรามีคำตอบสองชั้นซ้อนกันอยู่ พุทธเถรวาทสอนอนัตตา ไม่มีตัวตนถาวร สิ่งที่เวียนเกิดคือกระแสขันธ์ที่ไปตามกรรม ไม่ใช่วิญญาณดวงหนึ่งที่ย้ายร่าง แต่ชาวบ้านไทยก็เชื่อเรื่องขวัญ 32 แยกไว้อีกเรื่อง ขวัญ 32 ตนสถิตปกปักร่างกาย ถ้าขวัญหายก็เจ็บป่วย จึงต้องทำพิธีบายศรีเรียกขวัญหรือผูกข้อมือ

ลาวนับขวัญ 32 เหมือนกัน หนึ่งขวัญต่ออวัยวะ 32 ส่วน ขวัญหายก็ป่วยและต้องทำบาสีสู่ขวัญ ชาวไทลาวที่บาสักเชื่อต่อไปอีกว่าขวัญของคนเป็นกลายเป็นผีหลังตาย กะเหรี่ยงนับได้ 37 ขวัญ เจ็บป่วยเพราะขวัญบางดวงหนีเที่ยว และตายเมื่อขวัญทั้ง 37 ออกจากร่าง ส่วนบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง นับแบบ 3 หุน 7 พั่ว

ทั้งโลกตอบยังไง

กลุ่มวิญญาณดวงเดียวมี 28 ความเชื่อ อยู่ในเอเชีย 13 อเมริกา 9 และยุโรป 4 ฮินดูถือว่าอาตมันไม่เกิดไม่ตาย เปลี่ยนร่างเหมือนเปลี่ยนเสื้อ เชนนับหนึ่งชีวะต่อสิ่งมีชีวิต ไม่มีใครสร้าง และแยกจากกายโดยสิ้นเชิง อิสลามนับวิญญาณเดียว แต่ในตะเศาวุฟ นัฟส์มี 3 ขั้น ชาวอินูอิตเชื่อว่าทุกสิ่ง ทั้งคนและสัตว์ มีวิญญาณ "ลมหายใจ" ที่เรียกว่าอานิรนิก และคงอยู่หลังตาย ชาวตาฮีตีถูกถามว่าวิญญาณอยู่ไหน ก็ตอบว่า "อยู่ในท้อง" (บันทึกของโมเรนฮูต์ ชาวยุโรป ปี 1837)

กลุ่มสองดวงมี 16 ความเชื่อ คู่ที่รู้จักกันมากที่สุดคือหุนกับพั่วของจีน หุนเป็นหยาง ตายแล้วขึ้นฟ้า พั่วเป็นอิน ตายแล้วลงดินไปกับร่าง ตามคัมภีร์หลี่จี้ ชาวอามี่ว่าวิญญาณอยู่ที่ไหล่ทั้งสองข้าง หลับคือวิญญาณออกไปชั่วคราว ตายคือออกไปถาวร ชาวตากาล็อกเรียกวิญญาณคนเป็นว่ากากัมบัล แปลว่า "แฝด" ซึ่งออกท่องไปตอนหลับ และเมื่อตายจะกลายเป็นกาลูลูวา วูดูเฮติมีกรอส บง อองจ์กับตี บง อองจ์ แต่แหล่งภาษาอังกฤษกับฝรั่งเศสให้หน้าที่สองดวงนี้สลับกัน

กลุ่มสามดวงมี 14 ความเชื่อ และมักผูกแต่ละดวงกับส่วนของร่าง แอซเท็กมีโตนัลลีที่กระหม่อม เตโยเลียที่หัวใจ และอิฮิโยตล์ที่ตับ และเตโยเลียคือดวงที่ไปโลกหลังความตาย ชาวซาฮามีวิญญาณแม่ วิญญาณดินซึ่งคือเนื้อหนัง และวิญญาณอากาศซึ่งคือลมหายใจ ตายแล้วร่างเน่าในดิน ลมหายใจกลายเป็นอากาศ ส่วนวิญญาณแม่กลับไปอีกโลกแล้วเวียนเกิด ชาวดายักที่นับถือกาฮารีงันมีวิญญาณของจิตกาย ของร่างกาย และของกระดูก เพราะกระดูกมีวิญญาณ จึงต้องขุดกระดูกขึ้นมาทำพิธีตีวะฮ์ ชาวผู่หมี่ให้ดวงหนึ่งไปสุสาน ดวงหนึ่งอยู่ข้างเตาไฟในบ้าน อีกดวงไปภูเขาหิมะที่บรรพบุรุษอยู่

กลุ่มที่นับได้ 4 ดวงขึ้นไปมีราว 10 ความเชื่อ อียิปต์โบราณแบ่งวิญญาณเป็นหลายส่วน ตั้งแต่ห้าส่วนขึ้นไปและเปลี่ยนตามยุค มีทั้งคา บา หัวใจ เงา และชื่อ คับบาลาห์ของยูดาห์นับห้าชั้น เนเฟช รูอัค เนชามาห์ ฮายาห์ และเยฮิดาห์ ชาวคันตีและมันซีว่าผู้ชายมีห้า (หรือเจ็ด) วิญญาณ ผู้หญิงมีสี่ (หรือหก) ในนั้นมีวิญญาณหลับที่ออกเดินทางเป็นไก่ป่าคาเปอร์เคลลี เวียดนามนับ 3 ฮ็อนกับ 7 วีอาสำหรับผู้ชาย และ 9 วีอาสำหรับผู้หญิง รีวกีวที่เกาะโยนางุนินับมาบุยได้ 10 และม้งนับได้ 12 ส่วน

พอมีหลายดวง ความตายก็ไม่ได้ส่งทุกดวงไปที่เดียวกัน แบบที่พบซ้ำคือส่วนหนึ่งไปต่อ อีกส่วนอยู่หรือกลับมาเกิด ชาวอาคานว่าโอซามันอยู่ที่อาซามันโด ส่วนซุนซุมกลับไปบ้านฝั่งพ่อเพื่อเกิดใหม่ ชาวโยรูบาว่าส่วนหนึ่งกลับมาเกิดในตระกูล อีกส่วนอยู่ที่อีโกเล โอรุน ฝั่งเต๋าเล่าว่าเมื่อตาย สามหุนแยกไปสามทาง ขึ้นฟ้า อยู่ที่หลุมศพหรือป้ายวิญญาณ และลงยมโลก แล้วมารวมกันอีกตอนไปเกิด ส่วนเจ็ดพั่วสลายไปกับร่าง ผู้นับถือวินตีว่ากราซึ่งเป็นวิญญาณบริสุทธิ์กลับไปหาพ่อแม่เหนือธรรมชาติ ส่วนยอร์กาที่ซึมซับประสบการณ์ในชีวิตไปแดนคนตาย

ที่ตรงกันจริงๆ

เลขไม่ตรงกัน แต่ภาพที่ซ้ำข้ามทวีปคือวิญญาณหลุดออกจากตัวได้ตั้งแต่ยังไม่ตาย และถ้าหลุดไปนานจะป่วย อย่างน้อย 8 ความเชื่อพูดตรงๆ ว่าวิญญาณหายทำให้เจ็บป่วย ส่วนใหญ่อยู่ในเอเชีย ขวัญของไทย ลาว และกะเหรี่ยง ขวัญหายของม้งที่หมอผีต้องเรียกคืน ทนดีของชาวบาตักที่หลุดเพราะตกใจ ต้องทำพิธีมังกาลัปทนดีเรียกกลับ ไม่เช่นนั้นป่วยหรือตาย ในแอนดีส ชาวเกชัวว่าการเสียอาฆายูทำให้เป็นโรคซุสโต และอย่างน้อย 6 ความเชื่อบอกว่าวิญญาณออกท่องไปตอนหลับ ชาวฮาวายว่าอูฮาเนออกจากร่างทางหัวตาด้านใน ชาววายูว่าความฝันคือการเดินทางกลางคืนของวิญญาณ

ที่ต่างจากที่คิด

ในบางที่ ผู้ชายกับผู้หญิงมีวิญญาณไม่เท่ากัน และไม่ได้เอียงไปทางเดียว เวียดนามให้ผู้หญิงมีวีอามากกว่า คือ 9 ต่อ 7 ชาวคันตีและมันซีกลับให้ผู้ชายมีมากกว่า 5 ต่อ 4 ชาวลุกบาราว่าออรินดีมีเฉพาะผู้ชาย ส่วนอาโดรกับตาลีมีทุกคน แม้แต่ศาสนาเดียวกันก็นับไม่ตรงกัน ในกรีก เพลโตว่าวิญญาณเป็นหนึ่ง แต่อริสโตเติลแบ่งเป็นสาม ในศาสนาคริสต์ สำนักหนึ่งนับกายกับวิญญาณ อีกสำนักนับกาย จิต และวิญญาณ ส่วนฮินดูบาหลีกับชวามีสิ่งที่ใกล้วิญญาณแต่อยู่นอกตัว คือพี่น้องสี่ตนที่เกิดมาพร้อมเรา ได้แก่ รก เลือด และน้ำคร่ำ ชาวชวาเชื่อว่าพี่น้องเหล่านี้ตายตอนคลอด แต่วิญญาณยังช่วยเจ้าตัวไปจนแก่ตาย

กลับมาที่คนถาม

คำถามว่าคนหนึ่งมีวิญญาณกี่ดวง ทั้งโลกให้เลขตั้งแต่ 0 ถึง 37 คนไทยอยู่ในจุดที่แปลกกว่าที่อื่น เพราะถือทั้งคำสอนว่าไม่มีตัวตนถาวร และขวัญ 32 ที่ต้องเรียกกลับเวลาตกใจ ไว้ในบ้านเดียวกัน

คำถามที่คนถามบ่อย

ขวัญกับวิญญาณต่างกันยังไง

ในความเชื่อไทย ขวัญ 32 เป็นสิ่งที่ปกปักร่างกายตอนยังมีชีวิต หายแล้วป่วย เรียกกลับได้ด้วยพิธีบายศรี ส่วนพุทธเถรวาทไม่นับวิญญาณถาวร มีแต่กระแสขันธ์ที่เวียนเกิด ชาวไทลาวที่บาสักเชื่อว่าขวัญของคนเป็นกลายเป็นผีหลังตาย

ขวัญมีกี่ขวัญ

คติไทยและลาวนับ 32 ขวัญ ฝั่งลาวว่าหนึ่งขวัญต่ออวัยวะ 32 ส่วน ชาวกะเหรี่ยงนับ 37 ขวัญ

ศาสนาพุทธเชื่อว่ามีวิญญาณไหม

พุทธทั้ง 3 สายสอนอนัตตา ไม่มีตัวตนถาวร มหายานว่าหลังตายจิตได้กายละเอียดชั่วคราวอยู่ไม่เกิน 49 วันก่อนไปเกิด ทิเบตเรียกช่วงนี้ว่าบาร์โด และแบ่งบาร์โดไว้ 6 แบบ

สัตว์มีวิญญาณไหม

หลายความเชื่อว่ามี ชาวอินูอิตว่าทุกสิ่งทั้งคนและสัตว์มีวิญญาณลมหายใจ ชาวก็อมว่าวิญญาณลกีอีไม่ได้มีแต่คน สัตว์ก็มี ฮิตไทต์ว่าคน เทพ และสัตว์มีทั้งร่างและวิญญาณ ชาวซุมบาที่นับถือมาราปูว่าสัตว์และพืชก็มีนดีอาวา

แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (45)

เกอจาเว็น (ความเชื่อชวา) · jv.wikipedia.org/wiki/Sedulur_papat

อียิปต์โบราณ · en.wikipedia.org/wiki/Ancient_Egyptian_conception_of_the_soul

ศาสนายูดาห์ · he.wikipedia.org/wiki/נשמה

ความเชื่อดั้งเดิมของชาวคันตีและมันซี · ru.wikipedia.org/wiki/Ханты-мансийская_мифология

ศาสนาดั้งเดิมชาวดูซุน (ซาบาห์และบรูไน) · ms.wikipedia.org/wiki/Kaum_Dusun

ศาสนารีวกีว · ja.wikipedia.org/wiki/霊魂 · ja.wikipedia.org/wiki/ユタ

ศาสนาพื้นเมืองม้ง (เก๊ด๊าขั่ว) · en.wikipedia.org/wiki/Hmong_customs_and_culture

ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · en.wikipedia.org/wiki/Tai_folk_religion · th.wikipedia.org/wiki/ศาสนาผี

ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · lo.wikipedia.org/wiki/ພິທີບາສີ-ສູ່ຂັວນ · id.wikipedia.org/wiki/Kepercayaan_tradisional_Tai

ความเชื่อผีของชาวกะเหรี่ยง (ขวัญ 37 ขวัญ ผีข้าว) · th.wikipedia.org/wiki/ชาวกะเหรี่ยง · en.wikipedia.org/wiki/Karen_people

พุทธเถรวาท (ไทย) · en.wikipedia.org/wiki/Anattā

พุทธมหายาน / พุทธจีน · zh.wikipedia.org/wiki/中阴

พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · zh.wikipedia.org/wiki/無我 · en.wikipedia.org/wiki/Bardo

ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · zh.wikipedia.org/wiki/三魂七魄

ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · en.wikipedia.org/wiki/Atman_(Hinduism)

ศาสนาเชน · hi.wikipedia.org/wiki/जीव_(जैन_दर्शन)

ศาสนาอิสลาม · en.wikipedia.org/wiki/Nafs

ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · fr.wikipedia.org/wiki/Mythologie_inuite

ศาสนาดั้งเดิมของตาฮีตีและหมู่เกาะโซไซตี (มาโอฮี) · archive.org/download/voyagesauxlesdug00moer/voyagesauxlesdug00moer_djv

ศาสนาสมัยราชวงศ์โจวตะวันตก · ja.wikipedia.org/wiki/魂魄 · zh.wikisource.org/wiki/春秋左氏傳/昭公

ลัทธิขงจื๊อ · zh.wikipedia.org/wiki/魂魄 · zh.wikisource.org/wiki/禮記/祭義

ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอามี่ (คาวัส) · zh.wikipedia.org/wiki/Kawas_(信仰)

ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · en.wikipedia.org/wiki/Tagalog_religion

ศาสนาดั้งเดิมตากาล็อกและวิซายัส (อานิโต บาทาลา บาบายลัน) จากแหล่งภาษาตากาล็อก/เซบัวโน · en.wikipedia.org/wiki/Tagalog_religion · tl.wikipedia.org/wiki/Anito

แอซเท็ก (เม็กซิกา) · en.wikipedia.org/wiki/Tonalli

ศาสนาดั้งเดิมของชาวซาฮา (ยาคุต) · ru.wikipedia.org/wiki/Якутская_мифология · ru.wikipedia.org/wiki/Кут_(душа)

กาฮารีงัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวดายัก) · id.wikipedia.org/wiki/Tiwah · id.wikipedia.org/wiki/Balian_Tantulak_Ambun_Rutas_Matei

ลัทธิหานกุย (ศาสนาของชาวผู่หมี่) · www.chinesefolklore.org.cn/web/index.php?Page=1&NewsID=3698

ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · vi.wikipedia.org/wiki/Tín_ngưỡng_dân_gian_Việt_Nam

ศาสนาบาตัก / อูกาโม มาลิม (ปาร์มาลิม) · id.wikipedia.org/wiki/Begu_ganjang · id.wikipedia.org/wiki/Tondi

ความเชื่อเกชัว (แอนดีส) · es.wikipedia.org/wiki/Ajayu_(alma)

ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเต๋า (ยามี) · kokai.org.tw/台東蘭嶼達悟族-雅美族-的喪葬習俗/ · zh.wikipedia.org/wiki/達悟族

ศาสนาแคว้นฉู่ · zh.wikisource.org/wiki/楚辭/大招 · zh.wikisource.org/wiki/楚辭/招魂

ศาสนาดั้งเดิมของฮาวาย · web.archive.org/web/2024id_/https://sacred-texts.com/pac/hm/hm12.htm

ความเชื่อวายู (ลากวาฮีรา) · www.redalyc.org/journal/4559/455960135009/html/

ศาสนาดั้งเดิมของชาวลุกบารา · www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-an

กรีกโบราณ · en.wikipedia.org/wiki/Psyche_(psychology)

ศาสนาคริสต์ · en.wikipedia.org/wiki/Tripartite_(theology)

ฮินดูบาหลี (อากามาฮินดูดาร์มา) · en.wikipedia.org/wiki/Balinese_Hinduism · ban.wikipedia.org/wiki/Kakawin_Aji_Palayon

ความเชื่อก็อม (โตบา) แห่งกรานชาโก · www.redalyc.org/pdf/747/74703211.pdf

ศาสนาฮิตไทต์ · de.wikipedia.org/wiki/Totenglaube_und_Jenseitsvorstellungen_der_Hethit

มาราปู (ศาสนาดั้งเดิมเกาะซุมบา) · id.wikipedia.org/wiki/Marapu

อาคัน (อาชานตี ฯลฯ) · en.wikipedia.org/wiki/Asamando · www.encyclopedia.com/environment/encyclopedias-almanacs-transcripts-an

โยรูบา · yo.wikipedia.org/wiki/Esin_Yoruba

ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · en.wikipedia.org/wiki/Hun_and_po · zh.wikipedia.org/wiki/三魂七魄

ดูรายชื่อทั้งหมด 87 ความเชื่อ

เอเชีย (44) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาเชน · ลัทธิเต๋า · ความเชื่อพื้นบ้านญี่ปุ่น (ชั้นชินโต + ชั้นยมโลกแบบพุทธผสม) · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ศาสนาโซโรอัสเตอร์ · จักรวาลไทย: ไตรภูมิพระร่วง (31 ภูมิ) และโลกผีไทย · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ศาสนาฮินดูบาหลี · ความเชื่อดั้งเดิมคาซัคและคีร์กีซ · ศาสนาบอน (ทิเบต) · ศาสนาแคว้นฉู่ · ศาสนาสมัยราชวงศ์โจวตะวันตก · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ลัทธิขงจื๊อ · ศาสนารีวกีว · ศาสนาไอนุ · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ลัทธิปี้หมอ (ศาสนาดั้งเดิมของชาวอี๋) · ลัทธิหานกุย (ศาสนาของชาวผู่หมี่) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเซดิกและทาโรโก · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอามี่ (คาวัส) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเต๋า (ยามี) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซากิซายา (ดีโต) · เท็นริเกียว · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ศาสนาฮิตไทต์ · ศาสนามาณีกี · ศาสนามันดาอี · ดรูซ · ศาสนาบาตัก / อูกาโม มาลิม (ปาร์มาลิม) · กาฮารีงัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวดายัก) · ศาสนาดั้งเดิมชาวดูซุน (ซาบาห์และบรูไน) · ศาสนาพื้นเมืองม้ง (เก๊ด๊าขั่ว) · เกอจาเว็น (ความเชื่อชวา) · ความเชื่อผีของชาวกะเหรี่ยง (ขวัญ 37 ขวัญ ผีข้าว) · ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · มาราปู (ศาสนาดั้งเดิมเกาะซุมบา) · ศาสนาดั้งเดิมตากาล็อกและวิซายัส (อานิโต บาทาลา บาบายลัน) จากแหล่งภาษาตากาล็อก/เซบัวโน

แอฟริกา (8) · อียิปต์โบราณ · ศาสนาโยรูบา · ศาสนาอาคาน · ศาสนาอิกโบ (โอดินานี) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซูลู · ศาสนาดั้งเดิมมาดากัสการ์ (ฟมบากาซี) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวลุกบารา · ศาสนาเซเรอร์ (อา ตัต โรก)

ยุโรป (13) · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · ศาสนาไอนุ · ลัทธิเชมันตูวา · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซาฮา (ยาคุต) · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวคันตีและมันซี · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสลาฟ · ศาสนาดั้งเดิมของลัตเวีย (รวมขบวนการเดียฟตูรีบา) · ศาสนาดั้งเดิมของลิทัวเนีย (รวมขบวนการโรมูวา) · ความเชื่อดั้งเดิมฟินแลนด์และคาเรเลีย (ตามตำนานคาเลวาลา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซามี

อเมริกา (20) · ศาสนาแอซเท็ก (เม็กซิกา/นาวา) · ลาโกตา · กังดงแบล · ซันเตรีย (เรกลาเดโอชา / ลูกูมี) · วูดูเฮติ · ความเชื่อไตโน · ความเชื่อเกชัว (แอนดีส) · ความเชื่อไอมารา · ศาสนามาปูเช · ปาโลมอนเต (เรกลาเดปาโล / ปาโลมายอมเบ) · รีไววัลไซอัน · กูมีนา · วินตี · ศาสนาปิปิล (ชาวนาวาแห่งเอลซัลวาดอร์) · จักรวาลวิทยาชิปิโบ-โกนิโบ · ความเชื่อก็อม (โตบา) แห่งกรานชาโก · ความเชื่อวายู (ลากวาฮีรา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อชูอาร์ (รวมอาชูอาร์ ตระกูลฮีวาโร) · ศาสนาดั้งเดิมของฮาวาย

โอเชียเนีย (1) · ศาสนาดั้งเดิมของตาฮีตีและหมู่เกาะโซไซตี (มาโอฮี)

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →