บางที่สวรรค์เป็นกระทรวง บางที่เป็นครอบครัว บางที่เป็นสองฝ่ายรบกัน และหน้าที่ที่มีเทพดูแลบ่อยที่สุดไม่ใช่ฟ้า
ในชุดข้อมูลนี้มี 183 ความเชื่อที่มีข้อมูลว่าเทพหรือสิ่งศักดิ์สิทธิ์จัดระเบียบกันยังไง มีแบบที่เห็นชัด 6 แบบ ได้แก่ สองฝ่ายดีกับร้าย 27 ความเชื่อ ครอบครัว 22 ราชการสวรรค์ 18 พระเจ้าองค์เดียวกับทูตสวรรค์ 17 เทพรุ่นต่อรุ่นที่แย่งบัลลังก์กัน 14 และสภาเทพ 8 อีก 77 จัดแบบอื่นหรือผสมหลายแบบ ส่วนคำถามว่าใครดูแลอะไร หน้าที่ที่มีเทพประจำบ่อยที่สุดไม่ใช่ฟ้า แต่คือความอุดมสมบูรณ์ (110 ความเชื่อ) กับความตาย (96) ตามด้วยดวงอาทิตย์ 84 ฟ้า 82 และพายุ 81
เทวดาในแบบไทย
ในไตรภูมิ เทวดาไม่ใช่ผู้สร้างโลก แต่เป็นสถานะที่ได้มาด้วยบุญ ตำราแบ่งเทวดาเป็น 3 แบบ สมมติเทวดาคือกษัตริย์ที่ทรงทศพิธราชธรรม อุปปัติเทวดาคือผู้ที่ไปเกิดเป็นเทวดาตั้งแต่ฉกามาพจรขึ้นไปถึงพรหม และวิสุทธิเทวดาคือพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระอรหันต์ ข้างในสวรรค์มีระบบขุนนาง ท้าวสักกะหรือพระอินทร์เป็นจอมเทพ แต่งตั้งท้าวจตุโลกบาลทั้ง 4 ให้รักษาโลกคนละทิศ และแต่ละองค์ปกครองอมนุษย์คนละเผ่า พระยมก็เป็นตำแหน่ง ไม่ใช่เทพองค์เดียว คัมภีร์ปปัญจสูทนีว่ามหานรก 8 ขุม ขุมละ 4 ประตู จึงมีพระยมทั้งหมด 32 องค์
ชั้นล่างใกล้คนเป็นโลกของผี ความเชื่อพื้นบ้านไทยเรียงตามขอบเขตที่ดูแล บนสุดคือพญาแถนหรือผีฟ้า ถัดมาคือผีเมืองอย่างพระหลักเมืองและพระเสื้อเมือง แล้วจึงถึงพระภูมิ 9 องค์ที่มีเจ้ากรุงพาลีเป็นประมุข เจ้าที่ตายาย และผีบ้านผีเรือน หน้าที่ก็แบ่งกันชัด แม่โพสพดูแลข้าว พระแม่ธรณีดูแลแผ่นดิน พระภูมิดูแลบ้านและไร่นา แม่ซื้อ 7 ตนประจำวันเกิดคุ้มครองทารก ทางลาวและอีสาน พญาแถนมีแถนบริวารแยกงานกัน แถนหล่อปั้นรูปร่างคน แถนแต่งถ่ายทอดวิชาอาชีพ แถนคำดูแลสงคราม และแถนชั่งตัดสินความดีความชั่ว
ทั้งโลกจัดทีมเทพยังไง
ราชการสวรรค์พบ 18 ความเชื่อ และทั้งหมดอยู่ในเอเชีย ในความเชื่อพื้นบ้านจีน บนสุดคือสามบริสุทธิ์ ถัดมาคือสี่ผู้ช่วยที่มีเง็กเซียนเป็นหัวหน้าราชสำนักสวรรค์ ใต้ลงมาเป็นสิบศาลพญายม เทพเจ้าเมืองซึ่งเทียบได้กับข้าหลวงมณฑล และล่างสุดคือเทพที่ดินที่ใกล้ชาวบ้านที่สุด คนตรงเมื่อตายแล้วได้เป็นขุนนางยมโลก อย่างเปาบุ้นจิ้นที่เป็นพญายมศาลที่ 5 ส่วนเถาหงจิ่งเคยจัดเทพเกือบ 700 องค์เป็น 7 ลำดับ เวียดนามมีเจ้าเตาไฟที่ต้องขึ้นไปรายงานราชสำนักสวรรค์ทุกปี เกาหลีถือว่ายมทูตคือข้าราชการ ในบ้านมีเทพประจำ ตั้งแต่ซ็องจูที่เป็นหัวหน้า ไปจนถึงเทพประจำเตาและห้องส้วม ญี่ปุ่นก็เคยให้ยศเทพ 15 ขั้นเหมือนข้าราชการ ครั้งแรกในปี 673
พระเจ้าองค์เดียวกับทูตสวรรค์พบ 17 ความเชื่อ ศาสนาคริสต์จัดทูตสวรรค์เป็น 9 คณะใน 3 วง ตามงานของ Pseudo-Dionysius ราวต้นศตวรรษที่ 6 วงบนสุดใกล้พระเจ้าคือเสราฟ เครูบ และบัลลังก์ วงล่างสุดใกล้มนุษย์คือเทพผู้ครอง อัครทูตสวรรค์ และทูตสวรรค์ ซึ่งรวมทูตสวรรค์ผู้พิทักษ์ ศาสนายูดาห์นับ 10 ชั้น แต่ไมโมนิเดสกับโซฮาร์เรียงลำดับไม่เหมือนกัน ศาสนาอิสลามแบ่งตามสิ่งที่ใช้สร้าง มะลาอิกะฮ์สร้างจากแสง ญินจากไฟไร้ควัน มนุษย์จากดิน และมะลาอิกะฮ์แบ่งงานกัน มีทั้งผู้แบกบัลลังก์ ผู้เฝ้าสวรรค์และนรก ผู้บันทึกความดีความชั่ว และหมู่ที่ขับเมฆให้ฝนตก
สองฝ่ายดีกับร้ายพบ 27 ความเชื่อ กระจายทั้งเอเชีย แอฟริกา ยุโรป และอเมริกา ศาสนาโซโรอัสเตอร์วางอหุรมาซดาไว้ตรงข้ามอังระ ไมนิยุ และให้เทพ Amesha Spenta ทั้ง 7 มีคู่ปฏิปักษ์ของตัวเอง โยรูบามีโอริชาฝ่ายดีถ่วงดุลกับอาโจกุนฝ่ายร้าย 200 ตนที่มี Ikú (ความตาย) เป็นหัวหน้า และมีเอชูเป็นคนกลางส่งเครื่องเซ่นให้ทั้งสองฝ่าย ชาวมองโกลและบูรยัตนับเทพแห่งฟ้า 99 องค์ ฝ่ายตะวันตก 55 องค์ให้คุณ ฝ่ายตะวันออก 44 องค์ให้โทษ ส่วนชาวโฮเดโนโชนีเล่าถึงฝาแฝดของหญิงฟ้า ต้นกล้าผู้ใจดีกับหินเหล็กไฟผู้ใจร้าย
ครอบครัวกับรุ่นต่อรุ่นรวมกัน 36 ความเชื่อ ชาวเมารีเล่าว่าทุกอย่างเริ่มจากพ่อฟ้ารังงีนุยกับแม่ดินปาปาตูอานูกู ลูก ๆ แยกพ่อแม่ออกจากกัน แล้วลูก 6 องค์หลักก็แบ่งกันดูแลคนละอาณาเขต และแต่ละเผ่าก็มีฉบับของตัวเอง ไม่มีฉบับไหนถูก นอร์สมีเทพสองตระกูล เอซีร์กับวานีร์ ที่รบกันแล้วรวมกัน ส่วนแบบรุ่นต่อรุ่น กรีกมียูเรนัส โครนัส ซุส ที่รุ่นลูกโค่นรุ่นพ่อ และตำนานฮูร์เรียก็มีราชาสวรรค์ อลาลู อานู คูมาร์บี และเทชุบ โค่นกันเป็นทอด ๆ
สภาเทพพบ 8 ความเชื่อ ในเมโสโปเตเมีย สภาอนุนนากิเป็นผู้ตัดสินเรื่องสำคัญและกำหนดชะตามนุษย์ ส่วนเทพรุ่นเล็กอย่างอิกิกิต้องขุดคลองจนก่อกบฏ เทพจึงสร้างมนุษย์ขึ้นมาทำงานแทน ชาวอีทรัสคันมีเทพ 6 องค์กับเทพี 6 องค์ประชุมกัน และพระเวทยุคแรกนับเทวะ 33 องค์ โลกละ 11 องค์ในโลกทั้งสาม
ใครดูแลอะไร
ถ้านับจากข้อมูลว่าเทพองค์ไหนดูแลงานอะไร ซึ่งมีอยู่ 252 ความเชื่อ ความอุดมสมบูรณ์มาเป็นอันดับหนึ่ง 110 ความเชื่อ ความตาย 96 แล้วจึงเป็นดวงอาทิตย์ 84 ฟ้า 82 พายุ 81 ใต้พิภพ 72 ดวงจันทร์ 69 และสงคราม 69 เทพความอุดมสมบูรณ์มักเป็นผู้หญิงและผูกกับฝนหรือข้าว โยรูบามีโอชุน ในกังดงแบลผู้หญิงที่อยากมีลูกไปขอพรจากโอชุง บาหลีมีเดวีศรี ชาวเติร์กมีอุมัยที่คุ้มครองผู้หญิงและเด็ก เกาหลีมีซัมชินฮัลมีดูแลการคลอด ชาวเชโรกีมีเซลู แม่ข้าวโพด และชาวโฮปีเล่าว่าโคโคเปลลี นักเป่าขลุ่ยหลังค่อม แบกเด็กที่ยังไม่เกิดมาแจกให้ผู้หญิง
ที่ตรงกันจริง ๆ
ไม่ว่าจะจัดแบบไหน แทบทุกที่มีสองชั้นที่แยกกันชัด ชั้นบนเป็นเทพสูงสุดที่อยู่ไกลและไม่ค่อยยุ่งกับคน อย่างโอโลดูมาเรของโยรูบาที่ไม่มีการบูชาโดยตรงและไม่มีรูปเคารพ หรือบาทาลาของตากาล็อกที่ประทับไกลและใช้อานิโตเป็นผู้แทน ชั้นล่างเป็นเทพหรือผีที่ใกล้คนและคนติดต่อได้ อย่างเทพที่ดินของจีน พระภูมิของไทย หรือเทพประจำบ้านของเกาหลี และหน้าที่ที่ถูกแบ่งละเอียดที่สุดมักอยู่ที่ชั้นล่างนี้เอง
ที่ต่างจนน่าแปลกใจ
พระอินทร์ที่เป็นจอมเทพของไทย ในศาสนาโซโรอัสเตอร์กลับอยู่ฝ่ายปีศาจ แหล่งบอกว่าเทพพระเวทบางองค์กลายเป็นแดวาของฝ่ายอาห์ริมัน ในเวียดนาม เทพส่วนใหญ่เป็นผู้หญิง เรียกกันว่า “แม่” ในศรีลังกา ยักษ์และปีศาจต้องได้รับอนุญาตจากพระพุทธเจ้าก่อนจึงจะรับเครื่องเซ่นได้ และตัวเลข “แปดล้าน” ของเทพญี่ปุ่นเป็นคำเปรียบว่ามากที่สุด ไม่ใช่ตัวเลขจริง ส่วนชาวอินูอิต แหล่งภาษาฝรั่งเศสบอกว่าไม่มีเทพแบบตะวันตกเลย มีแต่วิญญาณผู้มีฤทธิ์ที่เป็นเจ้าของสัตว์แต่ละชนิด อย่างเซดนาที่เป็นเจ้าแห่งสัตว์ทะเล
กลับมาที่บ้านเรา
ครั้งหน้าที่ไหว้พระภูมิหรือเจ้าที่ ลองนึกถึงตำแหน่งของท่านในภาพใหญ่ ท่านคือเทพชั้นล่างที่ใกล้คนที่สุด ตำแหน่งเดียวกับเทพที่ดินของจีนและเทพประจำบ้านของเกาหลี ส่วนความเชื่อที่มีตำรามากอย่างพุทธ ฮินดู อับราฮัม และจีน ก็มีรายละเอียดเรื่องลำดับชั้นมากกว่าที่อื่นเป็นธรรมดา
คำถามที่คนถามบ่อย
เทวดาในพุทธเป็นผู้สร้างโลกไหม
ไม่ใช่ ในไตรภูมิเทวดาเป็นสถานะที่เกิดด้วยบุญ และเทพทุกชั้นยังอยู่ในวัฏสงสาร ต่ำกว่าพระพุทธเจ้าและพระอรหันต์
นางฟ้าอยู่ตรงไหนในลำดับเทพ
ในข้อมูลของฮินดู อัปสรา (apsaras) อยู่ในสวรรค์ใต้พระอินทร์ร่วมกับเทวดาและคนธรรพ์ ส่วนในศาสนาคริสต์ ทูตสวรรค์ผู้พิทักษ์อยู่ในวงล่างสุดของ 9 คณะ ซึ่งใกล้มนุษย์ที่สุด
ท้าวจตุโลกบาลคือใคร ดูแลอะไร
คือเทพ 4 องค์ที่พระอินทร์แต่งตั้งให้รักษาโลกคนละทิศ ท้าวธตรฐทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์ทิศตะวันตก และท้าวเวสสุวรรณทิศเหนือ แต่ละองค์ปกครองอมนุษย์คนละเผ่า
พระยมมีองค์เดียวไหม
ในคัมภีร์ปปัญจสูทนี พระยมเป็นตำแหน่ง มหานรก 8 ขุม ขุมละ 4 ประตู จึงมีพระยม 32 องค์ ส่วนเกาหลีและจีนมีศาลยมโลก 10 ศาล
แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (33)
ดูรายชื่อทั้งหมด 183 ความเชื่อ
เอเชีย (92) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาเชน · ศาสนาซิกข์ · ลัทธิเต๋า · ความเชื่อพื้นบ้านญี่ปุ่น (ชั้นชินโต + ชั้นยมโลกแบบพุทธผสม) · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ศาสนาโซโรอัสเตอร์ · จักรวาลไทย: ไตรภูมิพระร่วง (31 ภูมิ) และโลกผีไทย · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ศาสนาฮินดูบาหลี · ความเชื่อดั้งเดิมคาซัคและคีร์กีซ · ศาสนาเพิน · ศาสนาแคว้นฉู่ · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ศาสนาสมัยราชวงศ์ชาง · ศาสนาสมัยราชวงศ์โจวตะวันตก · ศาสนาอิหร่านโบราณ (สมัยอะคีเมนิด) · ศาสนาบัคเตรียและกุษาณะ · ศาสนาไซเธีย (ไซเธียนและซากา) · ศาสนาของชาวซอกเดีย · ศาสนาฮูร์เรีย · ศาสนาฟินิเชีย · ศาสนาอาระเบียใต้ก่อนอิสลาม · ศาสนาซูเมอร์ · ศาสนาอูราร์ตู · ศาสนายุคต้นของโคกูรยอและชิลลา · ศาสนาเอบลา · ศาสนาเกิกเติร์ก (ทูเจฺว๋) · ศาสนานาบาเทีย · ศาสนาปาลไมรา · ศาสนาซฺยงหนู (ฮั่นหนู) · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ลัทธิขงจื๊อ · ความเชื่อพื้นบ้านชาวจีนแคะ (ฮากกา) · ลัทธิอนุตตรธรรม · ศาสนารีวกีว · ศาสนาไอนุ · ลัทธิตงปา · ลัทธิปี้หมอ (ศาสนาดั้งเดิมของชาวอี๋) · ลัทธิหานกุย (ศาสนาของชาวผู่หมี่) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวลีซู · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอาตายัล (อูตุค/กากา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเซดิกและทาโรโก · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอามี่ (คาวัส) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซากิซายา (ดีโต) · เท็นริเกียว · ลัทธิช็อนโด · ลัทธิจึงซัน · ลัทธิเท็งกรี (เติร์ก–มองโกล–ซายัน-อัลไต) จากแหล่งภาษารัสเซีย · ลัทธิเชมันบูรยัต · ศาสนาดั้งเดิมของชาวคีตัน · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ลัทธิหมอผีของชาวแมนจู · ศาสนามาณีกี · ศาสนาจอร์เจียก่อนคริสต์ศาสนา · ศาสนาอาร์มีเนียก่อนคริสต์ศาสนา · ศาสนาเยซิดี · ศาสนามันดาอี · อัยยาวฬี · ศาสนาบาตัก / อูกาโม มาลิม (ปาร์มาลิม) · ศาสนาดั้งเดิมบูกิส: โตโลตัง และจักรวาลลากาลีโก · การนับถือนะ (ศาสนาพื้นบ้านพม่า) · ลัทธิกาวด่าย · เต่าเหมิ่ว (ลัทธิบูชาพระแม่ของเวียดนาม) · กาฮารีงัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวดายัก) · ศาสนาดั้งเดิมชาวดูซุน (ซาบาห์และบรูไน) · ศาสนาพระเวทยุคแรก · ศาสนาพื้นเมืองม้ง (เก๊ด๊าขั่ว) · ศาสนาดั้งเดิมชาวอีบัน · เกอจาเว็น (ความเชื่อชวา) · ศาสนาชาวกาลาช (จิตราล ปากีสถาน) · ความเชื่อพื้นบ้านเขมร (อนักตา ภจุมบิณฑ์ พระแม่โพสพ) · ศาสนากีรัต (มุนธุม) · ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · มัชปาหิต (ศิวะ-พุทธ และกษัตริย์ที่ได้รับการยกเป็นเทพ) · ความเชื่อพื้นบ้านมลายู (โบโมห์ ปาวัง เซอมางัต ฮันตู มะโย่ง/มาอินปุเตรี) · มาราปู (ศาสนาดั้งเดิมเกาะซุมบา) · ศาสนาดั้งเดิมตากาล็อกและวิซายัส (อานิโต บาทาลา บาบายลัน) จากแหล่งภาษาตากาล็อก/เซบัวโน · สรนาธรรม (ศาสนาของชาวสันตาล มุนดา โฮ ฯลฯ) · ความเชื่อพื้นบ้านสิงหล (เทวาลัย จตุรเทพผู้รักษาลังกา ยักษ์และพิธีโตวิล) · การนับถือผีสมัยสุโขทัย (พระขพุงผี) · ซุนดาวีวีตัน (ศาสนาดั้งเดิมชาวซุนดา) · เทพประจำหมู่บ้านทมิฬ (นาฏฏาร์เทยวัม) และหินวีรชน · ศาสนาดั้งเดิมติมอร์ (ลูลิก บ้านศักดิ์สิทธิ์ การบูชาบรรพบุรุษ) · อาลุก โตโดโล (ศาสนาบรรพชนชาวโตราจา)
แอฟริกา (27) · อียิปต์โบราณ · ศาสนาโยรูบา · ศาสนาอาคาน · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซูลู · ศาสนาอิกโบ (โอดินานี) · วูดูแอฟริกาตะวันตก (ฟอน เอเว กุน) · ศาสนาด็อกอน · ศาสนาคองโก · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสวาซี · ศาสนาดั้งเดิมของชาวโชนา · ศาสนาดั้งเดิมมาดากัสการ์ (ฟมบากาซี) · ศาสนาของชาวซาน · ศาสนาดั้งเดิมของชาวคอยคอย (นามา ดามารา) · ศาสนาของชาวมบูตี (ป่าอิตูรี) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวดิงกา · ศาสนาดั้งเดิมของชาวลุกบารา · ศาสนาดั้งเดิมของชาวกันดา (บากันดา) · ศาสนาบันตูเขตทะเลสาบ (รวันดา บุรุนดี บุนโยโร: อิมานา ริยังกอมเบ) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวอโชลี (จ็อก) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวมาไซ · ศาสนาดั้งเดิมของชาวคิคุยุ · วาเกฟฟานนา (ศาสนาดั้งเดิมโอโรโม) · ศาสนาเซเรอร์ (อา ตัต โรก) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวบัมบารา (บามานา) · ศาสนาอามาซิก (เบอร์เบอร์/ลิเบียโบราณ) · ศาสนาพิวนิก (คาร์เทจ) · ศาสนานาบาเทีย
ยุโรป (27) · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ศาสนาไซเธีย (ไซเธียนและซากา) · ศาสนาเกิกเติร์ก (ทูเจฺว๋) · ศาสนาซฺยงหนู (ฮั่นหนู) · ศาสนาไอนุ · ลัทธิเท็งกรี (เติร์ก–มองโกล–ซายัน-อัลไต) จากแหล่งภาษารัสเซีย · ลัทธิเชมันบูรยัต · ลัทธิเชมันตูวา · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซาฮา (ยาคุต) · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวคันตีและมันซี · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสลาฟ · ศาสนาดั้งเดิมของลัตเวีย (รวมขบวนการเดียฟตูรีบา) · ศาสนาดั้งเดิมของลิทัวเนีย (รวมขบวนการโรมูวา) · ความเชื่อดั้งเดิมฟินแลนด์และคาเรเลีย (ตามตำนานคาเลวาลา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซามี · ศาสนาก่อนคริสต์ของชาวฮังการีและความเชื่อเรื่องตาลโตช · ศาสนาอิลลิเรียและความเชื่อพื้นบ้านแอลเบเนีย · ปรัมปราวิทยาไอริช · ศาสนากอลและกอล-โรมัน · เทพปกรณัมและความเชื่อดั้งเดิมบาสก์ · ศาสนาอีทรัสคัน · ศาสนาเยซิดี
อเมริกา (41) · ศาสนาแอซเท็ก (เม็กซิกา/นาวา) · ศาสนาและความเชื่อของชาวมายา · อินคา / แอนดีส · ลาโกตา · กังดงแบล · อุมบันดา · ซันเตรีย (เรกลาเดโอชา / ลูกูมี) · วูดูเฮติ · ความเชื่อไตโน · ความเชื่อเกชัว (แอนดีส) · ศาสนามุยสกา · ความเชื่อโกกี · ศาสนามาปูเช · ปาโลมอนเต (เรกลาเดปาโล / ปาโลมายอมเบ) · รีไววัลไซอัน · กูมีนา · วินตี · ลัทธิมาเรีย ลิออนซา (จิตนิยมเวเนซุเอลา) · วูดูโดมินิกัน (21 ดิวิซิโอเนส) · ศาสนากูนา (ดุเล) — อีเบออร์กุน · ศาสนาบรีบรี · ศาสนาดั้งเดิมมิสกิโต · ศาสนาปิปิล (ชาวนาวาแห่งเอลซัลวาดอร์) · ศาสนาเลนกา · ความเชื่อกวารานี (มบยา · อาวา · ปาอี ตาวีเตรา) · ความเชื่อตูปี/ตูปีนัมบา (ชายฝั่งบราซิล) · จักรวาลวิทยาชิปิโบ-โกนิโบ · ความเชื่อก็อม (โตบา) แห่งกรานชาโก · ความเชื่อวายู (ลากวาฮีรา) · ศาสนาปูเรเปชา (ตาราสกัน) · ศาสนาฮุยโชล (วิชาริกา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวนาวาโฮ (ดิเน) · ความเชื่อของชาวโฮปี · ความเชื่อโฮเดโนโชนี (อิโรควอย) และศาสนาลองเฮาส์ · ความเชื่อของชาวโอจิบเว (อานิชินาเบ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อของชาวเวนดัต (ฮูรอน) · ความเชื่อชูอาร์ (รวมอาชูอาร์ ตระกูลฮีวาโร) · ความเชื่อยาโนมามี · ความเชื่อเซลก์นัม (ติเอร์ราเดลฟวยโก) · ศาสนาดั้งเดิมของฮาวาย
โอเชียเนีย (4) · เมารี · อะบอริจินออสเตรเลีย · ศาสนาดั้งเดิมของชาวฟีจี (ก่อนคริสต์) · ศาสนาดั้งเดิมของตาฮีตีและหมู่เกาะโซไซตี (มาโอฮี)
วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก