แม่นาก ผีตายทั้งกลม ทั่วโลกมีไหม? ผีแม่ที่ตายคลอดจากชวาถึงแอซเท็ก

ในข้อมูลของเรา อย่างน้อย 8 ความเชื่อมีผีแม่ที่ตายคลอด เกือบทั้งหมดอยู่ในเอเชีย แต่ก็มีอีก 3 ความเชื่อที่ยกย่องแม่ที่ตายคลอดเหมือนนักรบ

แม่นากพระโขนง ตามที่แหล่งเล่า

ข้อมูลหลักของเราบอกสั้นๆ ว่าแม่นากเป็นผีผู้หญิงที่ตายขณะคลอดลูก และยืดแขนได้ เรื่องเต็มเราค้นเพิ่มจากวิกิพีเดียอังกฤษ เล่าว่านากเป็นหญิงสาวที่อยู่ริมคลองพระโขนง รักสามีชื่อมากไม่เสื่อมคลาย ตอนนากตั้งท้อง มากถูกเกณฑ์ไปรบและบาดเจ็บสาหัส ระหว่างที่มากรักษาตัวอยู่ในพระนคร นากกับลูกตายทั้งคู่ขณะคลอด แต่พอมากกลับบ้าน เขาพบเมียกับลูกรออยู่ เพื่อนบ้านเตือนว่าเขาอยู่กับผี มากไม่เชื่อ

จุดเปลี่ยนคือมะนาว วันหนึ่งนากตำน้ำพริกแล้วทำมะนาวตกจากชาน เธอรีบเก็บจนยืดแขนยาวผิดธรรมดาลงไปหยิบ มากเห็นจึงรู้ว่าเมียเป็นผี แอบหนีตอนกลางคืนเข้าไปในวัดมหาบุศย์ ซึ่งเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ที่ผีเข้าไม่ได้ ตอนจบมีหลายฉบับ ฉบับหนึ่งว่าพระรูปหนึ่งจับผีนากใส่หม้อดินแล้วโยนลงคลองพระโขนง อีกฉบับว่าสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ขังวิญญาณนากไว้ในกระดูกหน้าผากแล้วผูกไว้กับประคดเอว เรื่องเล่าท้องถิ่นว่าเหตุการณ์เกิดในรัชกาลที่ 4

แม่นากมีตัวจริงไหม แหล่งเดียวกันเล่าว่านักประวัติศาสตร์ อเนก นาวิกมูล พบบทความของ ก.ศ.ร.กุหลาบ ในหนังสือพิมพ์สยามประเภท ลงวันที่ 10 มีนาคม 1899 กุหลาบเล่าว่าเรื่องมาจากอำแดงนาก ลูกสาวขุนศรี ผู้นำตำบลพระโขนง ที่ตายขณะตั้งครรภ์ ลูกชายของเธอกลัวพ่อแต่งงานใหม่แล้วต้องแบ่งมรดกให้แม่เลี้ยง จึงแต่งเรื่องผีขึ้น แต่งตัวเป็นผู้หญิงแล้วขว้างหินใส่เรือที่ผ่าน กุหลาบยังว่าสามีชื่อชุ่ม ไม่ใช่มาก นี่เป็นคำอธิบายของกุหลาบคนเดียว เราบอกไม่ได้ว่าจริงแค่ไหน

ทุกวันนี้ศาลแม่นากอยู่ข้างคลองพระโขนงที่วัดมหาบุศย์ ซอยสุขุมวิท 77 คนที่มาขอส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงที่ขอให้คลอดง่าย หรือขอให้สามีไม่ต้องไปเป็นทหาร ซึ่งเป็นสองเรื่องที่พรากนากไปจากมาก ข้างในศาลมีของเล่นสำหรับลูกของแม่นากตั้งไว้ด้วย

ผีตายทั้งกลมของไทยและคนไท

แม่นากเป็นผีตายทั้งกลมที่ดังที่สุด แต่ไม่ใช่ตนเดียว ข้อมูลของเราจัดผีตายทั้งกลมเป็นตายโหงอีกแบบ ผีตายโหงของไทยคือคนที่ตายปัจจุบันทันด่วนผิดธรรมชาติ ซึ่งแหล่งนับการตายทั้งกลมรวมไว้ด้วย วิกิพีเดียไทยที่เราค้นเพิ่มบอกว่าคำนี้สันนิษฐานว่ามาจาก ตายทั้งกลํ ซึ่งคำว่า กลํ เป็นภาษาเขมรหรือภาษาโบราณ แปลว่าทั้งหมด และคำว่า ผีตายท้องกลม เป็นคำที่ใช้ผิด

ภาพที่เล่ากันก็คล้ายแม่นาก คือแม่ที่ยังเลี้ยงลูกต่อ วิกิพีเดียไทยเล่าว่ามีคนเห็นเปลเด็กผูกอยู่บนคบไม้สูง ผีตายทั้งกลมนั่งกล่อมลูกอยู่ข้างล่าง มือยืดยาวขึ้นไปไกวเปล ผีมือยาวจึงไม่ได้มีแค่ตอนหยิบมะนาว

คนไทกลุ่มอื่นก็มีผีแบบนี้ แต่เรียกต่างกัน ในล้านนาเรียกว่าผีพราย เป็นผีที่ตายจากการคลอดลูก ซึ่งคนภาคกลางอาจงง เพราะวิกิพีเดียไทยเล่าว่าผีพรายของภาคกลางเกิดจากหญิงสาวในหมู่บ้านที่จมน้ำตาย ชาวไทดำเล่าว่าผีชนิดนี้ร้องเสียงปิ๊ด ปิ๊ด คล้ายเป็ด ส่วนชาวไทขาวว่าเป็นผีร้ายที่ทำให้คนเจ็บป่วยหรือตายได้

ทั่วโลกมีไหม: ผีแม่ที่ตายคลอดจากชวาถึงแอซเท็ก

ถ้าข้ามทะเลไปทางใต้ ญาติที่ใกล้แม่นากที่สุดอยู่ในโลกมลายู ปอนเตียนักคือผู้หญิงที่ตายขณะตั้งครรภ์ หลอกล่อผู้ชายแล้วแปลงเป็นผู้ดูดเลือด ลังซูเอีย บางความเห็นว่ามาจากหญิงที่ตายขณะคลอดหรือหลังคลอด สิงแล้วดูดเลือดช้าๆ จนตาย ชวาและซุนดามีกุนตีลานัก หญิงตั้งครรภ์ที่ตายหรือตายตอนคลอดโดยลูกยังไม่ทันเกิด แหล่งชวาว่ามารบกวนหญิงท้องและทารก ส่วนแหล่งซุนดาว่าดูดเลือดผู้ชายด้วย และแยกกุนตีลานักที่หลังเรียบออกจากซุนเดลโบลงที่หลังเป็นรู

ไกลออกไปทางตะวันตก จุเรลของอินเดีย ตามวิกิพีเดียอังกฤษที่เราค้นเพิ่ม คือผีหญิงที่ตายระหว่างคลอด ขณะตั้งครรภ์ หรือในช่วงมีมลทินหลังคลอด เท้ากลับหลังให้นิ้วเท้าหันไปทางข้างหลัง แปลงเป็นหญิงสาวสวยถือตะเกียงล่อผู้ชาย และหญิงที่ตายอย่างโหดร้ายจะกลับมาแก้แค้น โดยเฉพาะผู้ชายในครอบครัว ความเชื่อนี้แพร่ไปถึงบังกลาเทศ เนปาล ปากีสถาน และชุมชนอินเดียในตรินิแดดและโตเบโก กายอานา ซูรินาม

ทางเหนือ อุบุเมะของญี่ปุ่นคือผีหญิงที่ตายเพราะคลอดยาก วิกิพีเดียอังกฤษบรรยายว่าตัวเปียกเลือดตั้งแต่เอวลงไป ขอให้คนผ่านทางช่วยอุ้มลูก แล้วลูกก็หนักขึ้นเรื่อยๆ จนหนักกว่าหิน สุดท้ายกลายเป็นก้อนหินหรือรูปหินพระจิโซ อุบุเมะเทียบได้กับนกกูฮั่วเหนี่ยว (姑獲鳥) ของจีน ส่วนในฟิลิปปินส์ บาทหลวงปลาเซนเซียบันทึกไว้ในปี 1589 ว่าชาวตากาล็อกเชื่อว่าหญิงที่ตายขณะคลอด ทั้งตัวเธอและลูกต้องรับโทษ และยามค่ำคืนจะได้ยินเสียงเธอคร่ำครวญ เรียกว่าปาเตียนัก บาทหลวงเรียกความเชื่อนี้ว่าความเชื่อผิด จึงเป็นภาพจากสายตาคนนอก

ข้ามมหาสมุทรไปอีกฟาก แอซเท็กมีซิวาเตเตโอ วิญญาณหญิงที่ตายขณะคลอด ออกหลอกหลอนตามทางแยกตอนกลางคืน ขโมยเด็ก ทำให้คนคลั่งและชัก และยั่วผู้ชายให้คบชู้ คนจึงสร้างศาลริมทางไว้เอาใจ ตารางข้างล่างรวบทั้ง 9 ชนิดไว้ให้เทียบ

ทำไมหลายวัฒนธรรมกลัวผีแม่ที่ตายคลอด

ก่อนตอบ ควรบอกไว้ตรงนี้ว่าเบื้องหลังผีทุกตนในหน้านี้คือผู้หญิงจริงที่เสียชีวิตตอนให้กำเนิดลูก แหล่งไม่ได้บอกเหตุผลไว้ตรงๆ แต่ถ้าวางสิ่งที่แต่ละความเชื่อเล่าเรียงกัน จะเห็นสามเรื่องที่ซ้ำกัน เรื่องแรกคือเป็นการตายผิดเวลา ในภาพรวมทั้งโลก การตายผิดธรรมชาติเป็นต้นเหตุของผีคนตายที่พบบ่อยที่สุด เจอใน 33 จาก 101 ความเชื่อที่มีผีคนตาย และตายทั้งกลมก็ถูกนับอยู่ในกลุ่มนี้ ข้อมูลไทยของเราก็จัดไว้เป็นตายโหงอีกแบบ

เรื่องที่สองคือเลือดและมลทิน จุเรลรวมผู้หญิงที่ตายในช่วงมีมลทินหลังคลอดไว้ด้วย อุบุเมะถูกบรรยายว่าตัวเปียกเลือด และในจีนมีคัมภีร์อ่างเลือด ซึ่งวิกิพีเดียอังกฤษเล่าว่าฉบับแรกน่าจะแต่งราวปลายศตวรรษที่ 12 หรือต้นศตวรรษที่ 13 คัมภีร์นี้ว่าผู้หญิงถูกลงโทษในนรกสระเลือด เพราะเลือดจากร่างทำให้พื้นดินแปดเปื้อน คัมภีร์เดียวกันถูกใช้ในพิธีอุทิศให้ผู้หญิงที่ตายคลอด และผู้เชื่อใส่คัมภีร์ไว้ในโลงศพผู้หญิงเพื่อช่วยไม่ให้ตกนรกนี้

เรื่องที่สามคือสายสัมพันธ์ที่ขาดกลางคัน ผีเหล่านี้ไปหาสิ่งที่เธอเสียไป ใน 6 ชนิดผีแม่ตายคลอดของข้อมูลหลัก 3 ชนิดไปยุ่งกับเด็กหรือหญิงท้อง คือซิวาเตเตโอ และกุนตีลานักทั้งฉบับชวาและซุนดา และ 4 ชนิดไปหาผู้ชาย คือซิวาเตเตโอ ปอนเตียนัก ลังซูเอีย และกุนตีลานักฉบับซุนดา ส่วนแม่นากกับผีตายทั้งกลมไม่ได้ไปหาใคร เธออยู่กับสามีและลูกต่อ อุบุเมะก็ยังอุ้มลูกอยู่

อีกวงหนึ่งที่ซ้อนอยู่คือผีที่ล่าห้องคลอด ซึ่งไม่ได้เป็นคนตาย ในข้อมูลหลัก 3 จาก 11 ชนิดเป็นคนเป็นที่เล่นไสย แล้วถอดหัวออกมาหาเลือดหญิงคลอดหรือทารก คือกระสือของไทย กูยังของชาวดายักในกาลิมันตัน และเปอนังกาลันของมลายู การคลอดลูกจึงเป็นช่วงที่หลายความเชื่อมองว่าทั้งแม่และลูกเปิดรับอันตรายมากที่สุด

วิธีรับมือก็คล้ายกันข้ามภูมิภาค คือของแหลมกับหนาม ของเหล็กแหลมพบใน 4 ชนิด ปอนเตียนักกับลังซูเอียถูกตอกตะปูที่ต้นคอ หญิงท้องในชวาพกตะปู มีด และกรรไกร และกันเปอนังกาลันด้วยกรรไกรหรือมีดใต้หมอน ส่วนหนามพบทั้งหนามพุทราใต้ถุนเรือนของไทย ใบเตยหนามรอบบ้านของมลายู และหนามที่ใส่เต็มหลุมศพของหญิงที่อาจกลายเป็นจุเรล ซึ่งถูกฝังแทนการเผาตามปกติของฮินดู แล้วทับด้วยหินหนัก

อีกฝั่ง: แม่ที่ตายคลอดได้เกียรติเท่านักรบ

ไม่ใช่ทุกความเชื่อมองแม่ที่ตายคลอดเป็นผี แอซเท็กเล่าว่าหญิงสูงศักดิ์ที่ตายขณะคลอดไปยังซิวาตลัมปาทางทิศตะวันตก ได้เกียรติเหมือนนักรบชายที่ตายในสนามรบ และมีหน้าที่ส่งดวงอาทิตย์จากเที่ยงวันลงสู่ทิศตะวันตก ซิวาเตเตโอจึงเป็นทั้งวิญญาณที่ได้เกียรติและวิญญาณที่คนต้องสร้างศาลริมทางเอาใจในความเชื่อเดียวกัน มายาเชื่อว่าคนที่ตายจากภาวะแทรกซ้อนของการคลอดถูกพาไปสวรรค์โดยตรง ส่วนอิสลามมีหะดีษในสุนันอบูดาวูดว่าหญิงที่ตายขณะมีครรภ์เป็นผู้พลีชีพ หรือชะฮีด

ความเชื่อที่เราพบว่ายกย่องจึงมี 3 ความเชื่อ และที่น่าสังเกตคือปอนเตียนักกับลังซูเอียอยู่ในโลกมลายูที่นับถืออิสลาม แหล่งมลายูบันทึกว่าฝ่ายอิสลามจัดปอนเตียนักเป็นญินกาฟิรหรือชัยฏอน และวิธีไล่ที่แหล่งให้ไว้ก็มีเสียงอะซานและการอ่านอายะตุลกุรซีย์ ความเชื่อพื้นบ้านเรื่องผีแม่ตายคลอดกับคำสอนที่ยกย่องแม่ที่ตายคลอดจึงอยู่ในพื้นที่เดียวกันได้

ที่ตรงกันจริงๆ

สิ่งที่ตรงกันเกือบทุกที่คือความตายขณะคลอดไม่ถูกนับเป็นความตายธรรมดา ไม่ว่าจะไปทางกลัวหรือทางยกย่อง แอซเท็กให้เกียรติเท่านักรบ อิสลามนับเป็นผู้พลีชีพ ไทยนับเป็นตายโหง อินเดียเปลี่ยนจากเผาเป็นฝัง ญี่ปุ่นมีพิธีริมแม่น้ำเฉพาะ และจีนมีคัมภีร์เฉพาะไว้ใส่โลง ความตายแบบนี้จึงถูกแยกออกมาจัดการต่างหากแทบทุกที่ที่มีข้อมูล และภาพที่ซ้ำกันบ่อยที่สุดในเรื่องผีคือแม่ที่ยังผูกกับลูก แม่นากอุ้มลูกรอสามี ผีตายทั้งกลมไกวเปล อุบุเมะขอให้คนช่วยอุ้มลูก และศาลแม่นากทุกวันนี้ยังมีของเล่นไว้ให้ลูกของเธอ

ที่ต่างจากที่คิด

คนไทยอาจนึกว่าผีแม่ตายคลอดเป็นเรื่องของเอเชียอาคเนย์ แต่ตัวที่ได้เกียรติสูงสุดในข้อมูลของเรากลับอยู่ในเม็กซิโกโบราณ และทวีปที่มีข้อมูลเรื่องนี้น้อยที่สุดคือยุโรปกับแอฟริกา ซึ่งในชุดของเราไม่มีผีแม่ตายคลอดเลย เรื่องนี้ไม่ได้แปลว่าที่นั่นไม่มี แค่แหล่งที่เราตรวจยังไม่ได้บันทึก และความเชื่อที่มีตำรามากอย่างพุทธ ฮินดู และจีน ก็มีรายละเอียดมากกว่าที่อื่น

เรื่องที่สองคือฝั่งทารก ความเชื่อจีนตอนใต้มีวิญญาณทารก (嬰靈) ของเด็กที่แท้งหรือตายหลังคลอดไม่นาน ที่ไปเกิดไม่ได้และนำโชคร้ายมาให้พ่อแม่ ต้องทำพิธีโปรด แต่แหล่งระบุว่าเป็นความเชื่อไต้หวันที่เกิดราวทศวรรษ 1970 โดยได้แนวคิดจากพิธีของญี่ปุ่น และเต๋าดั้งเดิมไม่มีพิธีเฉพาะวิญญาณทารก ขณะที่ศาสนาบาไฮสอนว่าเด็กที่ตายก่อนกำหนดคลอดอยู่ใต้การดูแลของพระเจ้าและไม่มีบาป

กลับมาที่วัดมหาบุศย์

ถ้าไปวัดมหาบุศย์ จะเห็นว่าคนที่มาหาแม่นากไม่ได้มาเพราะกลัว ส่วนใหญ่มาขอให้คลอดง่ายและขอให้สามีได้อยู่บ้าน ผีที่ตำนานว่าหลอกคนทั้งพระโขนง ทุกวันนี้คนไปหาเธอด้วยเรื่องเดียวกับที่เธอเสียไป ใกล้กับแอซเท็กและอิสลามที่ยกย่องแม่ที่ตายคลอดมากกว่าที่ชื่อผีทำให้นึก

คำถามที่คนถามบ่อย

แม่นากมีจริงไหม

ไม่มีใครยืนยันได้ วิกิพีเดียอังกฤษเล่าว่า ก.ศ.ร.กุหลาบ เขียนในหนังสือพิมพ์สยามประเภท 10 มีนาคม 1899 ว่าเรื่องมาจากอำแดงนาก ลูกสาวขุนศรีแห่งพระโขนง ที่ตายขณะตั้งครรภ์ และลูกชายแต่งเรื่องผีขึ้นเพราะกลัวต้องแบ่งมรดก นี่เป็นคำอธิบายของกุหลาบคนเดียว

แม่นากเกิดสมัยไหน

เรื่องเล่าท้องถิ่นว่าเหตุการณ์เกิดในรัชกาลที่ 4 ส่วนหลักฐานเขียนที่เก่าที่สุดที่แหล่งของเราพูดถึงคือบทความของ ก.ศ.ร.กุหลาบ ปี 1899

แม่นากหยิบมะนาวยังไง ทำไมมือยาว

ตามวิกิพีเดียอังกฤษ นากตำน้ำพริกแล้วทำมะนาวตกจากชาน รีบเก็บจนยืดแขนยาวลงไปหยิบ มากเห็นจึงรู้ว่าเมียเป็นผี วิกิพีเดียไทยก็เล่าถึงผีตายทั้งกลมที่ยืดมือขึ้นไปไกวเปลลูกบนคบไม้

ใครปราบแม่นาก สมเด็จโตเกี่ยวไหม

มีหลายฉบับ ฉบับหนึ่งว่าพระรูปหนึ่งจับผีนากใส่หม้อดินแล้วโยนลงคลองพระโขนง อีกฉบับว่าสมเด็จพระพุฒาจารย์ (โต พรหมรังสี) ขังวิญญาณไว้ในกระดูกหน้าผากแล้วผูกกับประคดเอว

ศาลแม่นากอยู่ที่ไหน คนไปขออะไร

อยู่ที่วัดมหาบุศย์ ข้างคลองพระโขนง ซอยสุขุมวิท 77 คนที่มาขอส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงที่ขอให้คลอดง่าย หรือขอให้สามีไม่ต้องไปเป็นทหาร และมีของเล่นไว้ให้ลูกของแม่นาก

ผีตายทั้งกลมคืออะไร

ผีของผู้หญิงที่ตายขณะตั้งครรภ์หรือคลอด ข้อมูลของเราจัดเป็นตายโหงอีกแบบ วิกิพีเดียไทยว่าคำนี้น่าจะมาจาก ตายทั้งกลํ ที่แปลว่าตายทั้งหมด และคำว่าผีตายท้องกลมเป็นคำที่ใช้ผิด

ผีญี่ปุ่นอุบุเมะคืออะไร

อุบุเมะเป็นโยไกของญี่ปุ่น ถือเป็นวิญญาณของหญิงที่ตายเพราะคลอดยาก ขอให้คนผ่านทางช่วยอุ้มลูก วิกิพีเดียอังกฤษเล่าว่าลูกจะหนักขึ้นเรื่อยๆ จนกลายเป็นก้อนหินหรือรูปหินพระจิโซ

แหล่งที่มาของความเชื่อที่อ้างถึง (13)

กระสือ · th.wikipedia.org/wiki/กระสือ · th.wikipedia.org/wiki/ผีตายโหง

ปอนเตียนัก · ms.wikipedia.org/wiki/Puntianak · ms.wikipedia.org/wiki/Langsuir

กุนตีลานัก · id.wikipedia.org/wiki/Kuntilanak

กุนตีลานัก (ฉบับซุนดา) · su.wikipedia.org/wiki/Kuntilanak

ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · en.wikipedia.org/wiki/Churel

ชินโต (ญี่ปุ่น) · ja.wikipedia.org/wiki/産女

ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · en.wikipedia.org/wiki/Tiyanak

ซิวาเตเตโอ (วิญญาณหญิงตายทั้งกลม) · en.wikipedia.org/wiki/Cihuateteo · es.wikipedia.org/wiki/Cihuateteo

มายา · en.wikipedia.org/wiki/Maya_death_rituals

ศาสนาอิสลาม · hadithunlocked.com/abudawud:3111

กูยัง (ผีหัวลอยไส้ห้อย) · id.wikipedia.org/wiki/Kuyang

ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · zh.wikipedia.org/wiki/嬰靈

ศาสนาบาไฮ · www.bahai.org/library/authoritative-texts/abdul-baha/some-answered-que

แหล่งที่ค้นเพิ่ม (6)

en.wikipedia.org/wiki/Mae_Nak_Phra_Khanong

th.wikipedia.org/wiki/ตายทั้งกลม

en.wikipedia.org/wiki/Churel

en.wikipedia.org/wiki/Ubume

en.wikipedia.org/wiki/Blood_Bowl_Sutra

th.wikipedia.org/wiki/ผีพราย

ดูรายชื่อทั้งหมด 7 ความเชื่อ

เอเชีย (6) · แม่นาก · กูยัง (ผีหัวลอยไส้ห้อย) · กุนตีลานัก · เปอนังกาลัน (ผีหัวลอยไส้ห้อย) · ติยานัก (ผีทารก) · กุนตีลานัก (ฉบับซุนดา)

ยุโรป (1) · ซิวาเตเตโอ (วิญญาณหญิงตายทั้งกลม)

อเมริกา (1) · ซิวาเตเตโอ (วิญญาณหญิงตายทั้งกลม)

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ศาสนาที่มีคัมภีร์มาก (พุทธ ฮินดู จีน ยิว คริสต์ อิสลาม) จึงมีรายละเอียดมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก หน้านี้ไม่ได้ตัดสินว่าความเชื่อไหนถูก

อ่านต่อ: ผีมีกี่แบบ คนตายเห็นเราไหม · ตายแล้วไปไหน ทุกคำถาม

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →