ใครมารับเราตอนตาย

93 ความเชื่อใน 5 ทวีปเล่าตรงกันว่าตอนตายไม่มีใครต้องเดินไปคนเดียว ที่ต่างกันคือใครจะเป็นคนมารับ

ในความเชื่อพื้นบ้านจีน คนตายไม่ได้ลงไปปรโลกเอง จะมีเฮ่ยไป๋อู๋ฉาง คู่ที่ชื่อแปลว่า “ความไม่เที่ยงขาวและดำ” มานำวิญญาณลงนรก แล้วหัวโคกับหน้าม้าก็คุมตัวต่อไปจนถึงศาล แต่ชาวพุทธสายสุขาวดีเชื่อว่าภาพสุดท้ายจะต่างไปมาก พระอมิตาภะกับหมู่โพธิสัตว์จะเสด็จลงมารับเอง เรียกกันว่าไรโง แปลว่าการเสด็จลงมาต้อนรับ อยู่ในวัฒนธรรมเดียวกันแท้ ๆ แต่คนที่มารับคนตายคนละแบบกันเลย

93 ความเชื่อ5 ทวีป

ถ้าเอาทุกตำนานมาต่อกัน

ข้อมูลชุดนี้มี 93 ความเชื่อใน 5 ทวีปที่บอกว่ามีใครหรืออะไรมาพาคนตายไป มาจากเอเชีย 34 อเมริกา 27 ยุโรป 24 โอเชียเนีย 11 และแอฟริกา 4 (บางความเชื่อนับอยู่หลายทวีป) ถ้าหยิบเฉพาะส่วนที่ซ้ำกันข้ามทวีปมาเรียงเป็นเรื่องเดียว จะได้เรื่องข้างล่างนี้ ไม่มีตำนานไหนเล่าครบทุกขั้นแบบนี้ มันเป็นภาพรวมที่ต่อขึ้นจากหลายตำนาน

สมมติว่าคุณตายคืนนี้ เรื่องแรกที่ตำนานส่วนใหญ่ในชุดนี้เห็นตรงกันคือคุณไม่ต้องหาทางเอง จะมีคนถูกส่งมารับ บ่อยครั้งเป็นทูตของผู้ปกครองแดนตาย อย่างยมทูตที่พาวิญญาณไปหาพระยม อิซรออีลในศาสนาอิสลาม หรือผู้สื่อสารของเอร์ลิกที่ชาวบูรยัตเล่าว่าถือโซ่เหล็กมาเกี่ยววิญญาณไปหาตน

แต่อีกหลายที่ คนที่มายืนรอคือคนที่คุณรู้จัก ชาวที่ราบสูงทางตะวันออกของจอร์เจียเชื่อว่าวิญญาณญาติที่ตายไปแล้ว ส่วนมากเป็นลุงหรือน้าฝั่งแม่ จะถูกส่งกลับมารับคนใกล้ตาย ในพิธีหนึ่งของชาวฮิตไทต์ แม่ของผู้ตายจะจูงมือลูกไปยังทุ่งหญ้า ทางเหนือของวานูวาตู บางคนเชื่อว่าผีที่ตายไปก่อนจะออกมารอที่ปากทางลงโลกใต้ดิน บางทีก็เต้นรำต้อนรับ รวมแล้วมี 7 ความเชื่อใน 3 ทวีปที่ให้ญาติหรือบรรพบุรุษเป็นคนมารับ

ผู้มารับไม่จำเป็นต้องเป็นคน สัตว์ที่โผล่บ่อยที่สุดคือสุนัข เฉพาะทวีปอเมริกาก็มี 6 ความเชื่อ ตั้งแต่โชโลตล์ เทพหัวสุนัขของแอซเท็ก ไปจนถึงสุนัขดำของชาวแอนดีส รองลงมาเป็นสัตว์ที่คนเป็นต้องจัดให้เอง ทั้งม้า ควาย อูฐ และแกะขาว ที่ถูกบูชายัญไว้เป็นพาหนะหรือผู้นำทางของคนตาย นอกนั้นก็มีวาฬ นก จระเข้ และเสือจากัวร์

บางที่ผู้นำทางเป็นคนเป็นด้วยกัน หมอผีนอยดีของชาวซามีจะพาวิญญาณไปแดนคนตายเมื่อมันหาทางเองไม่เจอ ปี้หมอของชาวอี๋ท่องชื่อภูเขา แม่น้ำ และเมืองบนเส้นทางอพยพของตระกูลทีละช่วง เพื่อให้วิญญาณเดินย้อนกลับไปถึงถิ่นแรกของบรรพบุรุษ ในข้อมูลชุดนี้มี 12 ความเชื่อที่มนุษย์รับหน้าที่นี้เอง ทั้งหมอผี นักบวช และผู้อาวุโส

ทางที่ไปมักมีทิศ เฮอร์มีสของกรีกนำวิญญาณลงยมโลก ชาวฮินดูเชื่อว่าควันจากการเผาศพพาคนตายไปสู่ปิตฤโลก ลัทธิเท็งกรีว่าสวรรค์ส่งวิญญาณมารับขึ้นไป บางทีวิญญาณก็บินขึ้นไปเองในร่างนก ศาสนามาณีกีเห็นทางช้างเผือกเป็นทางของวิญญาณสู่โลกแห่งแสง ส่วนชาวก็อม ชาวซามัว และชาวเกาะช่องแคบทอร์เรสส่งคนตายไปทางตะวันตก อีกหลายเส้นทางไปจบที่น้ำ คารอนพายเรือพาวิญญาณข้ามแม่น้ำ มากไวเยนพาวิญญาณชาววิซายันไปโซลัด เรื่องน้ำนี้ยาวพอจะแยกไปเล่าอีกตอน

สุดท้าย ใครจะมารับอาจขึ้นกับว่าคุณตายอย่างไรหรือใช้ชีวิตมาแบบไหน วาลคิรีของนอร์สนำวิญญาณนักรบไปวัลฮัลลา ชาวปูเรเปชามีเทพสุนัขไว้สำหรับคนจมน้ำ ลัทธิเท็งกรีให้สวรรค์ส่งคนมารับคนดี ส่วนวิญญาณชั่ว เอร์ลิกจะส่งผีกอร์มอสมาเอาตัวไป

เดินรอบโลก

ชาวอีทรัสคันมีผู้มารับเป็นคู่ วานธ์เป็นหญิงสาวมีปีกถือคบเพลิง คารุนผิวคล้ำอมน้ำเงินและถือค้อน ฟังดูน่ากลัว แต่ส่วนใหญ่ทั้งคู่เป็นผู้นำทางที่ใจดี ในกังดงแบล อีกูคือความตายที่มาพาคนที่ทำภารกิจของตนเสร็จแล้วกลับไปสู่โอรุน ส่วนชาวคานักในนิวแคลิโดเนียมีหน้ากากไว้ทุกข์ที่สื่อถึงโกมาเว เทพแห่งโลกคนตาย ผู้นำวิญญาณคนตายไปยังอาณาจักรของตน

หลายที่ผู้มารับเป็นผู้หญิง ชาวเมารีเล่าว่าฮิเนะนุยเตโป เทพีแห่งราตรีและความตาย รับวิญญาณแล้วพาเข้าสู่ชั้นแรกของราโรเฮงกา ชาวลัตเวียมีเวลู มาเต แม่แห่งวิญญาณ ที่มารับวิญญาณลงเรือไปโลกของเวลิ จัดงานเลี้ยงต้อนรับ แล้วจัดที่ให้อยู่ ชาวมาปูเชเล่าถึงหญิงชราสี่คนที่กลายเป็นวาฬตอนพระอาทิตย์ตกแล้วพาวิญญาณไป ส่วนในเกาหลี เรื่องเจ้าหญิงบารีถูกขับร้องในพิธีส่งวิญญาณ ในฐานะเทพีผู้นำทาง

สุนัขดำของชาวเกชัวมีชื่อว่าอัลโกชิมปา หรือทาวา ญาวี ที่แปลว่า “สี่ตา” มันช่วยพาวิญญาณข้ามแม่น้ำไปอูปายมาร์กา และบางพื้นที่ในแอนดีสยังเชื่อกันอยู่ ชาวโตราจาในสุลาเวสีใต้บูชายัญควายในพิธีรัมบูโซโล เพราะควายคือพาหนะศักดิ์สิทธิ์ที่พาผู้ตายไป ชาวซาฮาแขวนซากม้าไว้บนต้นไม้ใกล้หลุมศพให้ผู้ตายขี่ไปโลกหน้า ส่วนชาวก็อมมีนกชื่อปิเตตพาวิญญาณไปทางตะวันตก ชาวก็อมคนหนึ่งเปรียบว่า “เหมือนสายการบิน”

ในงานรำลึกใหญ่ของชาวนาไนที่เรียกว่ากาซา หมอผีจะแสดงการเดินทางไปส่งวิญญาณที่บูนี ระหว่างนั้นต้องมีคนจับสายรัดตัวหมอผีไว้ กันไม่ให้เขาไปแล้วไม่กลับ ชาวกูนาฝากวิญญาณไว้กับมาซาร์ดุเล นักขับบทสวดงานศพที่สวดยาวราว 30 ชั่วโมง ในงานศพของลัทธิตงปา ม้วนภาพถูกคลี่จากแท่นบูชาไปจนถึงโลงศพ นักบวชเลื่อนตะเกียงขึ้นตามภาพไปพร้อมกับสวดคัมภีร์ส่งวิญญาณ ส่วนชาวเยซิดีเลือก “พี่น้องแห่งโลกหน้า” ไว้ตั้งแต่วัยรุ่น เป็นคนเป็นที่จะร่วมทางไปกับผู้ตายในพิธีศพ

สิ่งที่เหมือนกันจริง ๆ

ถ้าตัดชื่อเฉพาะออก จะเหลือความคิดไม่กี่ข้อที่ซ้ำกันข้ามทวีป เรื่องแรกคือคนตายหาทางเองไม่ได้ ชาวจอร์เจียบอกว่าถ้าไม่มีมเกบรี คนตายจะไปไม่ถึงโลกวิญญาณ ชาวผู่หมี่ว่าวิญญาณจะกลับถิ่นกำเนิดได้ก็ต่อเมื่อมีแกะขาวนำทาง เรื่องที่สองคือผู้มารับรู้ทางที่คนตายไม่รู้ บางครั้งรู้ละเอียดถึงชื่อภูเขาทีละลูก เรื่องที่สามคือคนเป็นมีงานต้องทำ จะให้สัตว์ ขับบทสวด หรือวาดลายของตระกูลลงบนเสาไว้อาลัยแบบชาวโยลงูที่เชื่อว่าลายช่วยนำวิญญาณกลับบ้าน และเรื่องสุดท้าย ผู้มารับมักถูกจับคู่กับผู้ตาย เป็นญาติของเขา เป็นหมอผีของเผ่าเขา หรือถูกเลือกตามวิธีที่เขาตาย

ความต่างภายในความเหมือน

ความต่างที่เห็นชัดที่สุดคืออารมณ์ของการมารับ ชาวบูรยัตเล่าถึงโซ่เหล็กที่เกี่ยววิญญาณ ชาวลัตเวียเล่าถึงงานเลี้ยง บางแห่งก็ไม่มีใครมารับเลย ชาวซามัวเชื่อว่าวิญญาณเดินทางไปทางตะวันตกเอง กระโดดลงทะเลจากหินปลายเกาะทีละเกาะจนถึงฟาฟาที่ฟาเลอาลูโป พุทธทิเบตไม่มีเทพมารับ มีแต่บทบาร์โดโทดอลที่สวดนำทางจิตผ่านบาร์โด ส่วนเวชปาร์การ์ของชาวซอกเดียไม่ได้มาพาใครไป เขายืนต้อนรับคนตายเหมือนนักเดินทางที่เพิ่งมาถึง

กลับมาที่บ้านเรา

คำว่ายมทูตที่คนไทยคุ้นหูมาจากยมทูตในคติอินเดีย และแหล่งภาษาไทยที่อ้างถึงก็เล่าในบริบทอินเดียเป็นหลัก ใน 93 ความเชื่อนี้ ยมทูตเป็นเพียงหน้าตาแบบหนึ่ง อีกหลายที่ คนที่มารับคือแม่ที่ยื่นมือมาจูง หรือลุงกับน้าฝั่งแม่ที่ถูกส่งกลับมาจากโลกหลังความตาย

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

ชินโต (ญี่ปุ่น)

พระจิโซเป็นผู้ช่วยคนตายในความเชื่อพื้นบ้าน โดยเฉพาะเด็ก

ที่มา · ja

พุทธมหายาน / พุทธจีน

สายสุขาวดีเชื่อว่าพระอมิตาภะเสด็จมารับ ส่วนความเชื่อพื้นบ้านมีหัวโคหน้าม้าคุมวิญญาณไปศาล

ถ้าเอาทุกตำนานมาต่อกัน

เดินรอบโลก

สิ่งที่เหมือนกันจริง ๆ

ความต่างภายในความเหมือน

กลับมาที่บ้านเรา

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

ชินโต (ญี่ปุ่น)

พุทธมหายาน / พุทธจีน

พุทธวัชรยาน (ทิเบต)

ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ)

แอฟริกา

ศาสนาอาคาน (กานา)

อียิปต์โบราณ

ศาสนาคริสต์

ศาสนาอิสลาม

ยุโรป

กรีกโบราณ

แอซเท็ก (เม็กซิกา)

ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)

ศาสนาไอบีเรียก่อนโรมัน

อเมริกา

แอซเท็ก (เม็กซิกา)

มายา (แหล่งก่อนสเปนและยุคอาณานิคม)

ศาสนาอินคา (แอนดีส)

ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)

โอเชียเนีย

ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเมารี

ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)

ความเชื่อชาวอะบอริจินออสเตรเลีย

ความเชื่อและจารีตของชาวคานัก (นิวแคลิโดเนีย)