วันที่คนตายกลับบ้าน

86 ความเชื่อทั่วโลกมีวันของคนตาย ประตูเปิด โต๊ะอาหารถูกจัด ไฟถูกจุด แล้วพอครบกำหนด คนเป็นก็ต้องส่งเขากลับ

คนปักษ์ใต้เชื่อว่าวันแรม 1 ค่ำ เดือน 10 ผีบรรพบุรุษถูกปล่อยออกจากนรก ขึ้นมารับส่วนบุญจากญาติ แล้วต้องกลับลงไปในวันแรม 15 ค่ำ ช่วงนั้นลูกหลานยกสำรับที่เรียกว่าหฺมฺรับไปวัด ตั้งอาหารไว้ให้เปรต แล้วแย่งกันชิงเปรต เพราะเชื่อว่าของที่ชิงได้จะไปถึงผีตนนั้นจริง ใครไม่มาร่วมงานจะถูกว่าเป็นคนอกตัญญู

งานที่คนเป็นนัดคนตายไว้ล่วงหน้าแบบนี้มีอยู่ทั่วโลก ในชุดข้อมูลของซีรีส์นี้มี 86 ความเชื่อที่มีวันหรือเทศกาลของคนตาย และทุกความเชื่อมีชื่อเรียกวันนั้นของตัวเอง แยกเป็นเอเชีย 35 อเมริกา 23 ยุโรป 16 แอฟริกา 13 และโอเชียเนีย 3 (บางความเชื่อนับอยู่หลายทวีป)

ถ้ารวมทุกตำนานเป็นเรื่องเดียว

ภาพต่อไปนี้ประกอบขึ้นจากหลายตำนาน ไม่ได้เป็นของที่ใดที่หนึ่ง สมมติว่าคุณตายไปแล้ว คุณจะกลับบ้านตามใจไม่ได้ ต้องรอวันที่กำหนด และวันนั้นมักอยู่ตรงรอยต่อของเวลา ชาวไอริชเชื่อว่าในคืน Samhain ซึ่งคั่นระหว่างปีเก่ากับปีใหม่ วิญญาณคนตายกลับมาโลกนี้ได้อย่างอิสระ ชาวเวลส์บอกว่าคืน Calan Gaeaf ประตูระหว่างโลกนี้กับโลกหน้าเปิดออก ชาวเวียดนามถือว่า 15 ค่ำ เดือน 7 ประตูนรกเปิด ชาวจีนตอนใต้ถือว่าประตูใต้พิภพเปิดทั้งเดือน 7 ส่วนชาวเมโสโปเตเมียเชื่อว่าคนตายขึ้นมาจากใต้พิภพในเดือน Abu

พอถึงวัน คุณก็กลับไปบ้านของตัวเอง ชาวไอมาราบอกเวลาไว้ละเอียดว่าวิญญาณมาถึงตอนเที่ยงของวันที่ 1 พฤศจิกายน ในญี่ปุ่นช่วงโอบ้ง ครอบครัวจุดไฟต้อนรับในวันที่ 13 ใน 70 ความเชื่อที่มีข้อมูลเรื่องของเซ่น มี 12 ความเชื่อที่ถวายแสงไฟให้คนตาย

ที่บ้านมีโต๊ะรออยู่ ชาวสวานจัดโต๊ะในพิธี Lipanali ไว้รับรองวิญญาณที่กลับมา มีอาหารสำหรับคนตายทุกวัย ชาวลิทัวเนียเชื่อว่าคืน Kūčios วิญญาณบรรพบุรุษมาชุมนุมที่โต๊ะ และได้คำแรกกับอึกแรกก่อนคนเป็น ใน 70 ความเชื่อเดียวกันนี้ 57 ความเชื่อพูดถึงการเลี้ยงอาหาร

คุณอยู่ได้ไม่นาน สารทเดือนสิบให้เวลาสิบห้าวัน เทศกาล Frawardigan ของโซโรอัสเตอร์ยาวสิบวันก่อนถึงนอรูซ ที่บาหลีวิญญาณลงมาในวัน Galungan แล้วกลับในวัน Kuningan อีกสิบวันถัดมา

แล้วก็ถึงเวลาส่งกลับ ครอบครัวญี่ปุ่นจุดไฟส่งหรือลอยโคมลงแม่น้ำในวันที่ 16 ชาวลัตเวียจัดงานเลี้ยงมื้อสุดท้ายวันที่ 28 ตุลาคมแล้วส่งวิญญาณกลับ ชาวโทรเบรียนด์ไล่วิญญาณ baloma ออกไปเป็นพิธี ส่วนผู้ชายอาตายัลกระโดดข้ามกองไฟเพื่อแยกตัวเองออกจากบรรพบุรุษ

และทุกครั้งที่ประตูเปิด ก็มีคนตายอีกพวกที่ไม่มีบ้านให้กลับ ชาวเวียดนามตั้งเครื่องเซ่นให้วิญญาณเร่ร่อนที่ไม่มีลูกหลาน ชาวโรมันมีเทศกาล Lemuria ในเดือนพฤษภาคมไว้เอาใจผีที่ไม่สงบ ส่วนชาวเวลส์ในคืน Calan Gaeaf ทั้งให้เกียรติคนตายและกลัวผีที่มาเยือนไปพร้อมกัน

เดินทางรอบโลก

ปฏิทินของคนตายทั่วโลกกองกันอยู่ไม่กี่ช่วง ช่วงแรกคือปลายเดือนตุลาคมถึงต้นเดือนพฤศจิกายน มี 20 ความเชื่อที่วันของคนตายตกอยู่ในช่วงนี้ ตั้งแต่ Samhain ของไอร์แลนด์ Dziady ของชาวสลาฟ ไปจนถึงเกาะ Janitzio ในทะเลสาบ Pátzcuaro ที่เที่ยงคืนวันที่ 1 พฤศจิกายน ผู้หญิงกับเด็กเอาอาหารจานโปรด ดอกไม้ และเทียนไปวางบนหลุมศพ และ Undas ของฟิลิปปินส์ที่ครอบครัวทำความสะอาดหลุมแล้วเฝ้าค้างคืน อีกช่วงอยู่ในเอเชีย สารทเดือนสิบของไทย Pchum Ben ของเขมร และ Pitru Paksha ของฮินดู ต่างตกในข้างแรมราวเดือนกันยายนถึงตุลาคม ส่วน 15 ค่ำ เดือน 7 ตามจันทรคติ เป็นวันของทั้งสารทจีน Vu Lan ของเวียดนาม และ Baekjung ของเกาหลี

แขกกลุ่มนี้ต้องได้กิน ชาวสลาฟในวัน Dziady ตั้งน้ำผึ้ง ข้าวต้ม ไข่ คูเตีย และวอดก้า ทั้งที่บ้านและบนหลุม และทำอาหารร้อน ๆ ให้วิญญาณได้สูดไอ ในช่วง Pitru Paksha ชาวฮินดูถวายก้อนข้าวปิณฑะให้บรรพบุรุษสามชั่วคน และแบ่งให้อีกา ชาวอาคันในกานาเลี้ยงบรรพบุรุษในเทศกาล Odwira ช่วงกันยายนถึงตุลาคม โดยเชื่อว่าบรรพบุรุษมาร่วมงานด้วย บนหมู่เกาะโทรเบรียนด์ เมื่อวิญญาณ baloma กลับจาก Tuma ในเทศกาล milamala หลังเก็บเกี่ยวมันเทศ คนเป็นทำแท่นให้นั่งและวางของขวัญไว้ให้

หลายที่ให้คนเป็นสวมบทคนตาย ชาวโยรูบามีหน้ากาก Egungun ที่เป็นร่างของบรรพบุรุษรวมหมู่ซึ่งกลับมาเยี่ยมชุมชนเป็นระยะ ส่วนความลับของสมาคมยังเปิดเผยไม่ได้ บนเกาะศักดิ์สิทธิ์ Pulu ในช่องแคบทอร์เรส พิธีใหญ่ประจำปีเริ่มเมื่อดาว Kek ขึ้น ด้วยระบำความตายที่ผู้ชายสวมหน้ากากเลียนท่าทางคนที่เพิ่งตาย และผู้หญิงจำญาติของตัวเองได้ ที่ฟิลิปปินส์ วันที่ 31 ตุลาคม นักร้อง pangangaluluwa เดินร้องเพลงไปตามบ้าน ทำทีเป็นวิญญาณในแดนชำระ ส่วนแถบแม่น้ำ Xingu ตอนบน ท่อนไม้ kuarup ที่ตกแต่งแล้วถูกตั้งแทนหัวหน้าที่ตายไป ตามด้วยการไว้ทุกข์ มวยปล้ำ และการแลกของ

บางที่ไม่รอให้คนตายมาหา คนเป็นไปหาเขาเอง ในเทศกาลงามแห่งหุบเขาที่ธีบส์ เรือศักดิ์สิทธิ์ของเทพอามุนข้ามไปฝั่งตะวันตก ครอบครัวถือดอกไม้ไปที่สุสานญาติแล้วจัด “งานเลี้ยงในหลุมศพ” ชาวเยซิดีในวันปีใหม่ ซึ่งตรงกับวันพุธแรกของเดือนเมษายน ผู้หญิงไปวางอาหารบนหลุมศพ มีนักดนตรี Qewal เล่นประกอบ ชาวมุสลิมในหลายภูมิภาคไปเยี่ยมสุสานในคืนกลางเดือนชะอ์บาน จุดเทียน วางดอกไม้ และในอิหร่านกับเอเชียใต้ยังวางขนมหวานไว้บนหลุม ชาวคาลีนาในวัน Akaatompo วางอาหาร เหล้า และดอกไม้บนหลุม กินกันไปส่วนหนึ่ง แล้วเต้นรำ mare mare

สิ่งที่เหมือนกันจริง ๆ

เมื่อวางทั้ง 86 ความเชื่อเรียงกัน แก่นที่ตรงกันมีสี่ข้อ ข้อแรก คนตายกลับมาตามนัด ไม่ใช่เมื่อไหร่ก็ได้ ทุกความเชื่อในชุดนี้มีชื่อวันหรือเทศกาลของตัวเอง ข้อสอง เขากลับมาหาครอบครัวของเขาเอง จะเป็นบ้าน โต๊ะเซ่น หรือหลุมศพของตระกูลก็ตาม ข้อสาม เจ้าบ้านต้องเลี้ยงดู 57 จาก 70 ความเชื่อที่มีข้อมูลพูดถึงอาหาร ตั้งแต่ข้าวปิณฑะไปจนถึงคูเตีย ข้อสุดท้าย การมาเยี่ยมมีวันจบ สิบห้าวันในสารทเดือนสิบ สิบวันใน Frawardigan แล้วคนเป็นก็ส่งเขากลับด้วยไฟ โคม หรือพิธีไล่

ความต่างภายในความเหมือน

ที่ต่างกันมากคือความถี่ ชาวอาคันระลึกถึงบรรพบุรุษทุกหกสัปดาห์ในวัน Akwasidae บาหลีมี Galungan ทุก 210 วัน ชาวมาลากาซีทำ famadihana ทุก 5, 7 หรือ 10 ปี ชาวเวนดัตจัด Feast of the Dead ทุก 8 ถึง 12 ปี และพิธี Sigi ของชาวด็อกอนมีทุก 60 ปี อารมณ์ก็ต่างกัน ชาวคาลีนาเต้นรำ ขณะที่ Pitru Paksha ถือเป็นช่วงไม่เป็นมงคล ศาสนายูดายไม่มีเทศกาลคนตายโดยตรง มีบทสวด Yizkor ปีละสี่ครั้ง ส่วนวันคนตายช่วง 1–2 พฤศจิกายนของหลายที่ก็ปนกับปฏิทินคาทอลิก Día de Muertos ของเม็กซิโกยุคใหม่เป็นการผสมสมัยอาณานิคม และนักวิชาการยังเถียงกันว่าส่วนไหนมาจากก่อนสเปน ขณะที่แหล่งข้อมูลของ Janal Pixan บอกว่ามีรากของชาวมายาเอง แม้จะตรงวันกับของคาทอลิก

กลับมาที่บ้านเรา

บ้านคนไทยเชื้อสายจีนที่ไหว้สารทจีนกลางเดือน 7 ตั้งโต๊ะอาหาร เผากระดาษทอง บ้านกระดาษ รถกระดาษ และคนรับใช้กระดาษไปให้ญาติ แล้วพอถึงเดือนสิบก็ไปทำบุญสารทไทยต่อ ปีหนึ่งจึงได้เปิดบ้านรับคนที่จากไปถึงสองรอบ

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

แอฟริกา

ยุโรป

อเมริกา

โอเชียเนีย

ดูรายชื่อทั้งหมด 86 ความเชื่อ

เอเชีย (35) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · ชินโต (ญี่ปุ่น) · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ศาสนาโซโรอัสเตอร์ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ฮินดูบาหลี (อากามาฮินดูดาร์มา) · ศาสนาสมัยราชวงศ์ชาง · ศาสนาสมัยราชวงศ์โจวตะวันตก · ศาสนาของชาวซอกเดีย · ศาสนาซฺยงหนู (ฮั่นหนู) · ลัทธิขงจื๊อ · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ความเชื่อพื้นบ้านชาวจีนแคะ (ฮากกา) · ลัทธิเต๋า · ศาสนาคานาอันโบราณ · ศาสนาจอร์เจียก่อนคริสต์ศาสนา · ศาสนาเยซิดี · ศาสนามันดาอี · ชาวอัซมัต · ศาสนาชาวจามปัจจุบัน (อาเฮียร์/บาลามน และอาวัล/บานี) · ลัทธิฮหว่าหาว (พุทธฮหว่าหาว) · ศาสนาดั้งเดิมชาวอีบัน · ความเชื่อพื้นบ้านเขมร (อนักตา ภจุมบิณฑ์ พระแม่โพสพ) · ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · ศาสนาของชาวเนวาร์ (หุบเขากาฐมาณฑุ)

แอฟริกา (13) · อียิปต์โบราณ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ศาสนาโยรูบา · ศาสนาอาคาน (กานา) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวกบายา · ศาสนาพื้นบ้านเซาตูเม (จัมบี) · ศาสนาดั้งเดิมซวานา–โซโท (บาดีโม) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวเฮเรโรและฮิมบา · ศาสนาดั้งเดิมมาดากัสการ์ (ฟมบากาซี) · วูดูแอฟริกาตะวันตก (ฟอน เอเว กุน) · ศาสนาด็อกอน

ยุโรป (16) · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาซฺยงหนู (ฮั่นหนู) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสลาฟ · ศาสนาดั้งเดิมของลัตเวีย (รวมขบวนการเดียฟตูรีบา) · ศาสนาดั้งเดิมของลิทัวเนีย (รวมขบวนการโรมูวา) · ความเชื่อดั้งเดิมฟินแลนด์และคาเรเลีย (ตามตำนานคาเลวาลา) · ปรัมปราวิทยาไอริช · ศาสนาและเทพปกรณัมเวลส์ยุคก่อนคริสต์ · ศาสนากอลและกอล-โรมัน · เทพปกรณัมและความเชื่อดั้งเดิมบาสก์ · ความเชื่อพื้นบ้านโรมาเนีย · ศาสนาเยซิดี

อเมริกา (23) · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · มายา (แหล่งก่อนสเปนและยุคอาณานิคม) · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอินคา (แอนดีส) · อุมบันดา · วูดูเฮติ · ความเชื่อเกชัว (แอนดีส) · ความเชื่อไอมารา · ความเชื่อแห่งซิงกูตอนบน (กุยกุโร กาลาปาโล) · ความเชื่อโบโรโร (โบเอ) · วูดูลุยเซียนา · วูดูโดมินิกัน (21 ดิวิซิโอเนส) · ศาสนาดั้งเดิมมิสกิโต · ความเชื่อกวารานี (มบยา · อาวา · ปาอี ตาวีเตรา) · ความเชื่อยากี (โยเอเม) · ศาสนาปูเรเปชา (ตาราสกัน) · ความเชื่อโฮเดโนโชนี (อิโรควอย) และศาสนาลองเฮาส์ · ความเชื่อของชาวโอจิบเว (อานิชินาเบ) · ความเชื่อของชาวเวนดัต (ฮูรอน) · ความเชื่อกิชวาแห่งเอกวาดอร์ (อเมซอนและที่สูง) · ความเชื่อยาโนมามี · ความเชื่อกาลีญา (การิบ)

โอเชียเนีย (3) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเมารี · ชาวหมู่เกาะโทรบริอันด์ (คิริวินา, ปาปัวนิวกินี) · ชาวเกาะช่องแคบทอร์เรส (เซนาดท์ เกส): จารีตเกาะ (ไอลัน กัสตอม) และศาสนาก่อนคริสต์

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ทุกข้อมีลิงก์ต้นทาง ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ความเชื่อที่มีคนเขียนถึงมาก (อียิปต์ กรีก จีน) จึงมีโอกาสถูกนับมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →