ผู้เฝ้าประตูแดนคนตาย

43 ความเชื่อใน 5 ทวีปเล่าตรงกันว่าทางเข้าแดนคนตายมีผู้เฝ้า บางที่เป็นหมาสี่ตา บางที่เป็นหญิงชรา บางที่ขอให้บอกชื่อก่อนผ่าน

อรรถกถาปปัญจสูทนีเล่าว่ามหานรกแต่ละขุมมีสี่ประตู และทุกประตูมีพระยมยืนประจำอยู่องค์หนึ่ง มหานรกมีแปดขุม นับรวมแล้วพระยมที่เฝ้าประตูมีถึง 32 องค์ ภาพนี้คนไทยรับมาทั้งจากพุทธเถรวาทและจากความเชื่อพื้นบ้านเรื่องยมบาล ข้ามไปฝั่งเขมร เรื่องเดียวกันมีต่ออีกนิด เปรตที่อยู่ในนรกออกมาเองไม่ได้ ต้องรอจนพระยายมราชเปิดประตูปล่อยออกมาในช่วงภจุมบิณฑ์ ประตูบานนั้นจึงมีทั้งคนเฝ้าและมีวันเปิด

เรื่องประตูกับผู้เฝ้านี้มีคนเล่ากันทั่วโลก ในข้อมูลที่เรารวบรวมมี 43 ความเชื่อที่พูดถึงผู้เฝ้าทางเข้าแดนคนตาย พบครบทั้ง 5 ทวีป เอเชีย 21 ยุโรป 10 อเมริกา 9 โอเชียเนีย 5 และแอฟริกา 4 (บางศาสนานับอยู่หลายทวีป) ผู้เฝ้ามีตั้งแต่เทพ หมา หญิงชรา ไปจนถึงอนาคอนดายักษ์ แต่ทุกตนยืนอยู่ในที่เดียวกัน คือตรงรอยต่อระหว่างทางที่คนตายเดินมากับที่ที่เขากำลังจะเข้าไป

ถ้าเอาทุกตำนานมาต่อกัน

ถ้าเอาเรื่องจาก 43 ความเชื่อมาวางเรียงกัน แล้วเก็บไว้เฉพาะตอนที่ซ้ำกันหลายทวีป จะได้การเดินทางหนึ่งเส้น ขอบอกไว้ก่อนว่าไม่มีตำนานไหนเล่าครบทุกตอนแบบนี้ ข้างล่างคือภาพที่ต่อขึ้นจากชิ้นส่วนของหลายที่

สมมติว่าคุณตายคืนนี้ ทางที่คุณเดินจะพาไปถึงจุดที่ต้องข้าม อาจเป็นประตู ธรณี หรือหัวสะพาน ในข้อมูลชุดเดียวกันมี 23 ความเชื่อที่มีสะพานอยู่บนทางของคนตาย และหลายแห่งผู้เฝ้ายืนรออยู่ตรงนั้นพอดี หญิงสาวชื่อโมดกูดร์ของนอร์สเฝ้าสะพานเยิลลาร์บรู ชาวอาตายัลมีวิญญาณผู้พิพากษาเฝ้าห้องพิพากษาอยู่ที่ทางเข้าสะพาน ส่วนสะพานชินวัตของโซโรอัสเตอร์มีเทพสามองค์กับหมาสองตัวคุมอยู่

ผู้ที่คุณเจอก่อนอาจเป็นหมา ในข้อมูลมี 22 ความเชื่อที่มีหมาเฝ้าทางหรือนำทางคนตาย มาจากเอเชีย แอฟริกา ยุโรป และอเมริกา ชุดนี้ไม่มีจากโอเชียเนียเลยสักความเชื่อ ถ้าไม่ใช่หมาก็อาจเป็นผู้หญิง นับได้ 8 ความเชื่อใน 4 ทวีปที่ผู้เฝ้าเป็นหญิงสาว หญิงชรา เทพี หรือราชินี บางที่เป็นสัตว์ใหญ่ อย่างแมมมอธ เสือจากัวร์ หรืองู

ผู้เฝ้าจะถามหรือตรวจอะไรบางอย่าง โมดกูดร์ให้คนตายบอกชื่อและธุระก่อนข้าม ภูตเลือดกับภูตเหล็กของชาวแมนจูเฝ้าด่านตามคำสั่งอิลมุนข่าน และเรียกทั้งค่าผ่านทางและชื่อ ฮีฮันการาผู้สร้างนกฮูกของลาโกตาดูว่ารอยสักถูกต้องไหม ผู้ตายชาวดูซุนต้องถือสมุนไพรจากน้ำตกไปให้โอดูมังงันต็อบ เป็นหลักฐานว่ามาถึงแล้วและชำระตัวมาแล้ว

คนที่ไม่ผ่านก็มีปลายทางของตัวเอง ลาโกตาเล่าว่าวิญญาณที่รอยสักไม่ถูกต้องจะถูกผลักกลับมาเป็นผีเร่ร่อน เรื่องเล่าวิซายันในฟิลิปปินส์ว่าวิญญาณที่ไม่มีใครไถ่จะถูกโยนให้ยักษ์เฝ้าประตูสองตน ชื่อซีมูรันกับซีกีนารูกัน บนทางของชาวเวนดัตมีหมาเฝ้าทางข้าม และมันทำให้วิญญาณจำนวนมากตกลงไปในกระแสน้ำเชี่ยว

ถ้าผ่านได้ ประตูจะปิดตามหลัง ผู้เฝ้าหลายตนมีงานหลักคือกันคนข้างในไม่ให้ออก เซอร์เบอรัสของกรีกเฝ้าประตูไม่ให้คนตายออกไป เนติของสุเมเรียนลงกลอนประตูทั้งเจ็ด คารุนของอีทรัสคันอาจใช้ค้อนลั่นกลอนไม่ให้คนตายกลับ ในตำนานชินโต อิซานางิเอาหินก้อนใหญ่ปิดทางลงโยมิ และหินก้อนนั้นนับเป็นเทพองค์หนึ่ง ชื่อจิงาเอชิโนะโอคามิ

เดินรอบโลก ประตูต่อประตู

ฤคเวทของฮินดูเล่าว่าพระยมมีหมาสี่ตาสองตัว ชื่อศยามะกับศพละ เฝ้าทางเข้าวัง คนตายต้องผ่านหมาคู่นี้ไปก่อนจึงจะถูกตัดสิน คัมภีร์วันดิดาด 13.9 ของโซโรอัสเตอร์ก็มีหมาสี่ตาสองตัวเฝ้าสะพานชินวัตเหมือนกัน แบบจำลองศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมที่สร้างขึ้นใหม่เสนอว่าเซอร์เบอรัสของกรีกกับศารวรของพระเวทมาจากชื่อเดียวกัน คือ *Ḱérberos ที่แปลว่า “ด่าง” ฝั่งนอร์สมีการ์มร์ หมาเปื้อนเลือดที่เฝ้าประตูแดนเฮล ความเชื่อพื้นบ้านแอลเบเนียมีหมาสามหัวที่ไม่เคยหลับ ส่วนชาวเกชัวบนเทือกเขาแอนดีสเล่าว่าหมาดำจะช่วยวิญญาณข้ามและปกป้องจากสัตว์ร้ายระหว่างทาง แต่หมาที่ถูกรังแกตอนเจ้าของยังมีชีวิต อาจรุมทำร้ายวิญญาณคนนั้นในหมู่บ้านหมา

ผู้เฝ้าที่เป็นผู้หญิงอยู่กันคนละทวีป อาโมกเยของชาวอาคานในกานามักเป็นรูปหญิงชรา เฝ้าธรณีประตูของอาซามันโด ลาโกตามีหญิงชรายืนอยู่ที่จุดข้าม ให้ผ่านเฉพาะคนที่ควรผ่าน ตูโอเนน ตึตตีของฟินแลนด์และคาเรเลียให้เข้าแดนตูโอนีเฉพาะคนที่เธอเชื่อว่าตายแล้ว ชาวอินูอิตบางคนเล่าว่าเซดนาไม่ให้ผู้หญิงที่นิ้วไม่ได้สักเข้าโลกหลังความตาย รอยสักคากีนีตจึงมีผลกับที่ที่ผู้หญิงคนหนึ่งจะได้ไป

บางที่ประตูมีหลายชั้นจนเหมือนด่านราชการ ดูอัตของอียิปต์โบราณแบ่งด้วยประตู 12 บาน ตามชั่วโมงของกลางคืน ทุกบานมีผู้เฝ้า และประตูก่อนถึงทุ่งต้นอ้อมีทั้งเทพและปีศาจยืนคุม แดนใต้พิภพของสุเมเรียนมีประตูเจ็ดบาน อูร์-นัมมามอบของกำนัลให้ “ผู้เฝ้าประตูใหญ่ทั้งเจ็ด” ฝั่งฮิตไทต์ก็มีประตูเจ็ดบานกับคนเฝ้า และเทพีสุริยะแห่งแผ่นดินมีหน้าที่เปิดประตูยมโลก ในเกาหลี วิญญาณต้องผ่านประตูที่ราชาทั้งสิบเฝ้าไว้ แล้วขึ้นศาลให้ตัดสินความประพฤติ ส่วนจีน ทั้งพุทธมหายานและศาสนาพื้นบ้าน สิ่งแรกที่วิญญาณพบเมื่อเข้าแดนนรกคือผีหัววัวกับผีหน้าม้า

ผู้เฝ้าบางตนเป็นสัตว์ ทางเข้าโลกล่างของชาวอีเวนกีมีแมมมอธชื่อเซลีกับงูชื่อดยับดาร์ ชาววาโอรานีเล่าว่ามีอนาคอนดายักษ์ดักรออยู่บนทางของคนตาย ใครหนีไม่พ้นก็เข้าแดนคนตายไม่ได้ ชาวบรีบรีมองจักรวาลเป็นบ้านที่มีหลายประตู เจ้ากิ้งก่าโอบโลบซาเฝ้าประตูตะวันออก และก่อนถึงหมู่บ้านวิญญาณของชาวเวนดัตมีกระท่อมของออสโคทาราช “ผู้เจาะหัว” ที่ดูดสมองของผู้ตายออก

ฝั่งโอเชียเนีย ชาวเมารีมีด่านชื่อปู-เตเร-รางีที่ทางเข้าแดนใต้พิภพ มีเต คู-วาตาวาตาเฝ้าอยู่ ที่หมู่เกาะโทรบริอันด์ โทปิเลตาหัวหน้าหมู่บ้านคนตายออกมาพบผู้มาใหม่ใกล้หินโมดาโวซีแล้วอนุญาตให้เข้า เรื่องนี้บันทึกไว้ช่วงปี 1915–1918 และมาลีนอฟสกีเอาโทปิเลตาไปเปรียบกับเซอร์เบอรัสหรือนักบุญเปโตร ซามัวมีเลโอเซีย “ผู้เฝ้า” ซึ่งมีต้นไม้อยู่ที่ทางเข้า วิญญาณที่ชนต้นไม้นี้ยังกลับเข้าร่างได้ วานูวาตูมีเรื่องผู้เฝ้าที่ทำงานพลาด ควัตให้ตังกาโรผู้โง่เฝ้าทางไปปาโนอีตรงที่ทางลงโลกล่างกับทางขึ้นโลกบนแยกกัน ตังกาโรปล่อยให้ความตายลงไป มนุษย์ทุกคนจึงตามไปทางนั้น

สิ่งที่ตรงกันจริง ๆ

เมื่อวางทั้ง 43 ความเชื่อเทียบกัน สิ่งที่ตรงกันมีไม่กี่อย่าง อย่างแรก แดนคนตายมีขอบ มีประตู ธรณี หรือสะพานเป็นจุดผ่าน และหลายที่นับจำนวนไว้แน่นอน ประตู 12 บานในอียิปต์ 7 บานในสุเมเรียนและฮิตไทต์ พระยม 32 องค์ในอรรถกถาที่คนไทยอ่าน อย่างที่สอง ผู้เฝ้าไม่ได้ยืนเฉย ๆ เขาถามชื่อ ดูรอยสัก รับหลักฐาน หรือรับของกำนัล คนตายต้องมีอะไรติดตัวไปยื่น อย่างที่สาม ประตูทำงานสองทาง ตูโอเนน ตึตตีกันคนที่ยังไม่ตายไว้ข้างนอก ส่วนเซอร์เบอรัส เนติ และหินของอิซานางิกันคนข้างในไว้ไม่ให้ออก และอย่างสุดท้าย หน้าตาของผู้เฝ้าวนอยู่ไม่กี่แบบ หมาโผล่ใน 22 ความเชื่อ หญิงชราโผล่ทั้งที่อาคานในแอฟริกาและลาโกตาในอเมริกา

ความต่างในความเหมือน

ที่ต่างกันคือผู้เฝ้ามีอำนาจแค่ไหน บาวง ซัมดีของวูดูเฮติยืนที่ธรณีสุสานและตัดสินเองว่าใครเข้าโลกคนตายได้ ราชาทั้งสิบของเกาหลีทั้งเฝ้าประตูและตั้งศาล แต่โมดกูดร์ขอแค่ชื่อกับธุระ บางที่ต้องจ่ายค่าผ่านทางอย่างด่านของภูตแมนจู บางที่ต้องพิสูจน์ด้วยร่างกายอย่างรอยสักของลาโกตาและอินูอิต ศาสนาอิสลามแยกผู้เฝ้าตามปลายทาง มาลิกเฝ้าไฟนรก ริฎวานเฝ้าประตูสวน ส่วนภาพนักบุญเปโตรยืนเฝ้าประตูสวรรค์ของศาสนาคริสต์ เป็นภาพที่นิยมกันในวัฒนธรรมสมัยนิยม ศิลปะศาสนาแบบดั้งเดิมไม่มีภาพนี้

กลับมาที่ประตูบ้านเรา

ครั้งหน้าที่ได้ยินคำว่ายมบาล อาจนึกถึงภาพในอรรถกถาปปัญจสูทนีไปด้วย พระยม 32 องค์ยืนประจำประตู แปดขุม ขุมละสี่บาน ในความเชื่อที่เหลือของทั้ง 43 ตำแหน่งเดียวกันนั้นก็มีใครสักตนยืนรออยู่ บางที่เป็นหมาสี่ตาสองตัว บางที่เป็นหญิงสาวบนสะพานที่จะถามชื่อคุณก่อน

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

แอฟริกา

ยุโรป

อเมริกา

โอเชียเนีย

ดูรายชื่อทั้งหมด 43 ความเชื่อ

เอเชีย (21) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · ชินโต (ญี่ปุ่น) · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ศาสนาโซโรอัสเตอร์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ศาสนาซูเมอร์ · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ลัทธิหมอผีของชาวแมนจู · ศาสนาฮิตไทต์ · ศาสนามันดาอี · ศาสนาดั้งเดิมชาวดูซุน (ซาบาห์และบรูไน) · ความเชื่อพื้นบ้านเขมร (อนักตา ภจุมบิณฑ์ พระแม่โพสพ)

แอฟริกา (4) · อียิปต์โบราณ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ศาสนาอาคาน (กานา)

ยุโรป (10) · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสลาฟ · ศาสนาดั้งเดิมของลัตเวีย (รวมขบวนการเดียฟตูรีบา) · ความเชื่อดั้งเดิมฟินแลนด์และคาเรเลีย (ตามตำนานคาเลวาลา) · ศาสนาอีทรัสคัน

อเมริกา (9) · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาลาโกตา · วูดูเฮติ · ปาโลมอนเต (เรกลาเดปาโล / ปาโลมายอมเบ) · ศาสนาบรีบรี · ความเชื่อกวารานี (มบยา · อาวา · ปาอี ตาวีเตรา) · ความเชื่อวาโอรานี (อัวโอรานี) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อของชาวเวนดัต (ฮูรอน)

โอเชียเนีย (5) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเมารี · ความเชื่อดั้งเดิมคิริบาส · ชาวหมู่เกาะโทรบริอันด์ (คิริวินา, ปาปัวนิวกินี) · ศาสนาจารีต (กัสตอม) ของวานูวาตู (โดยเฉพาะหมู่เกาะแบงส์และทอร์เรสทางเหนือ) · ศาสนาดั้งเดิมของซามัว

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ทุกข้อมีลิงก์ต้นทาง ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ความเชื่อที่มีคนเขียนถึงมาก (อียิปต์ กรีก จีน) จึงมีโอกาสถูกนับมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →