ลงไปแล้วกลับขึ้นมา

49 ความเชื่อใน 5 ทวีปมีคนที่ลงไปแดนคนตายแล้วเดินกลับขึ้นมา บางคนไปตามแม่ บางคนไปตามคู่ชีวิต และหลายคนได้แค่เรื่องเล่ากลับมา

งานศพไทยในศตวรรษที่ 19 มีเรื่องหนึ่งที่สวดกันอยู่ในงาน คือเรื่องพระมาลัย พระภิกษุที่ลงไปเยือนนรก สัตว์นรกที่นั่นอ้อนวอนให้ท่านกลับไปบอกญาติของพวกเขาว่าช่วยทำบุญส่งมาให้ด้วย จากนั้นท่านก็ขึ้นไปเยือนสวรรค์ต่อ ฉบับที่เล่ากันในหมู่คนไทยเชื้อสายจีนมีเรื่องคล้ายกัน มู่เหลียนถอดกายทิพย์ลงไปนรกเพื่อป้อนอาหารแม่ที่กำลังอดอยาก

สองเรื่องนี้มีโครงเดียวกัน คนเป็นลงไปแดนคนตาย ได้เห็น แล้วเดินกลับขึ้นมา ในข้อมูลที่เรารวบรวมมี 49 ความเชื่อที่มีเรื่องแบบนี้ พบครบทั้ง 5 ทวีป เอเชีย 25 ยุโรป 13 อเมริกา 10 แอฟริกา 6 และโอเชียเนีย 5 (บางศาสนานับอยู่หลายทวีป) คนที่ลงไปมีทั้งพระ เทพ วีรบุรุษ หมอผี และชาวบ้านที่ตกลงไปโดยไม่ได้ตั้งใจ

ถ้าเอาทุกตำนานมาต่อกัน

ต่อไปนี้คือการเดินทางที่ต่อขึ้นจากตอนที่ซ้ำกันในหลายทวีป ไม่มีตำนานไหนเล่าครบทุกตอนแบบนี้ เป็นภาพรวมที่ประกอบจากทั้ง 49 ความเชื่อ

สมมติว่าคุณต้องลงไปแดนคนตายทั้งที่ยังมีชีวิต เหตุผลที่พบบ่อยคือไปตามคนที่รัก นับได้ 6 ความเชื่อที่ลูกลงไปตามแม่ เฉพาะเรื่องพระโมคคัลลานะช่วยแม่ก็อยู่ใน 5 ความเชื่อ ตั้งแต่พุทธจีน เวียดนาม คนไทยเชื้อสายจีน ไปจนถึงบูรยัต อีก 5 ความเชื่อเป็นเรื่องของสามีหรือภรรยาที่ลงไปหาคู่ของตัว อีกเหตุผลหนึ่งคือไปดูให้เห็นกับตาแล้วกลับมาเล่า แบบพระมาลัย

ทางลงมีหลายแบบ อุนกามาของชาวซูลูตามเม่นลงรูไป หญิงคนหนึ่งในวานูวาตูลงไปทางรูใต้ต้นเฟิน สามีภรรยาในนิทานไอนุจากบิราโทริเข้าทางถ้ำ เด็กหญิงชาวตูวาขี่กะโหลกม้าแห้งตกลงไปทาง “ปากแผ่นดิน” บางคนไม่ต้องใช้ขาเลย นักบวชวีราซของโซโรอัสเตอร์ไปในภวังค์ และชาวโอจิบเวว่าคนที่ไปแล้วกลับมามักเป็นคนโคม่าหรือป่วยหนัก

ถ้าโชคดีจะมีคนนำทาง เอเนียสของโรมันมีนางซิบิลกับกิ่งไม้ทองคำ รับบีโยชูวา เบน เลวีมีทูตสวรรค์ดูมาพาเดินชมเกเฮนนา นิทานภาษาเดโมติกจากอียิปต์สมัยโรมันให้เด็กชายซี-โอซีเรเป็นคนพาพ่อชื่อเซตเนเดินดูห้องต่าง ๆ ในดูอัต จนได้เห็นการชั่งบุญบาป

กติกาข้อหนึ่งที่ซ้ำกันข้ามทวีปคืออย่ากินอะไรที่นั่น มี 7 ความเชื่อที่เล่าเรื่องนี้ ชินโตว่าใครกินอาหารจากเตาของโยมิแล้วแทบกลับโลกคนเป็นไม่ได้ อิซานามิจึงกลับขึ้นมาไม่ได้ เพอร์เซโฟนีของกรีกกินอาหารแดนตายเข้าไป เลยต้องกลับไปอยู่ที่นั่นส่วนหนึ่งของทุกปี ชอร์ตแลนด์บันทึกเรื่องของชาวเมารีไว้ว่ามีอาหารวางรอวิญญาณที่เพิ่งมาถึง และ “ถ้ากินเข้าไปจะไม่มีวันกลับมามีชีวิตอีก” ส่วนหญิงที่ลงไปปาโนอีในวานูวาตูถูกพี่ชายที่ตายแล้วเตือนว่าอย่ากินอะไร เธอทำตาม และได้กลับขึ้นมา

ขากลับมักมีราคา อินันนาของสุเมเรียนฟื้นขึ้นด้วยพืชและน้ำแห่งชีวิต แต่ต้องให้ดูมูซิดลงไปอยู่แทนครึ่งปี บาอัลของคานาอันถูกมอตกลืนลงยมโลก เทพีอานัตสู้กับมอตจนพาเขากลับมาได้ และแหล่งฮีบรูอ่านเรื่องนี้ว่าเขาต้องอยู่กับคนตายครึ่งปีทุกปี แฮร์โมดร์ขี่ม้าสไลพ์นีร์ไปไถ่ตัวบัลเดอร์ แต่กลับมาโดยไม่ได้ตัวบัลเดอร์ ชาวเชโรกีเล่าว่าชายเจ็ดคนเอาลูกสาวที่ตายแล้วของดวงอาทิตย์ใส่หีบกลับมา พอเปิดฝา นางก็หนีออกไปเป็นนกสีแดง คนตายจึงพากลับมาไม่ได้อีก

คนที่กลับมาได้ก็ไม่ได้กลับมาเหมือนเดิมเสมอ อุนกามากลับถึงบ้านแล้วพบว่าข้าวของของเขาถูกฝังไปแล้ว เพราะทุกคนคิดว่าเขาตาย ลูกเรือแคนูชาวตองงาที่หลงไปถึงโบโลตูกลับบ้านได้ แต่ตายในไม่กี่วัน ออชีนของไอริชกลับจากทีร์นาโนกแล้วแก่ลง 300 ปีทันทีที่แตะแผ่นดิน ถึงโลกอื่นของไอริชจะเป็นแดนของคนไม่แก่มากกว่าแดนคนตายก็ตาม

ของที่หลายคนพกกลับมาคือเรื่องเล่า ในงานของเพลโต เออร์กลับมาเล่าสิ่งที่เห็น วิญญาณของเอนคิดูถูกพาขึ้นมาเล่าระเบียบของแดนใต้พิภพให้กิลกาเมชฟัง โชยจิดของบูรยัตไปถึงราชสำนักเอร์ลิกก่อนเวลา จึงถูกส่งกลับมาเล่าให้คนฟัง ชาวโอจิบเวกับชาวเวนดัตพูดตรงกันว่าที่คนเป็นรู้เรื่องโลกหน้า ก็เพราะมีคนที่ไปแล้วฟื้นกลับมาเล่า

เดินรอบโลก ตามคนที่ลงไป

ในเอเชีย หลายเรื่องเป็นเรื่องของลูกกับพ่อแม่ เจ้าหญิงบารีของเกาหลีเดินทางไปโลกคนตายเพื่อเอายามาให้พ่อแม่ แล้วกลับมาชุบชีวิตท่านทั้งสอง บนเพดานศาลาเกอร์ตาโกซาในบาหลีมีภาพเรื่องภีมะสวรรค์ ภีมะลงนรกไปช่วยวิญญาณของปาณฑุผู้เป็นพ่อกับนางมาทรีให้ขึ้นสวรรค์ ในกฐอุปนิษัทของฮินดู เด็กชายนจิเกตะไปถึงบ้านพระยม ได้พรสามข้อแล้วกลับมาหาพ่อ เวียดนามมีเทศกาลวูลานที่มาจากเรื่องพระโมคคัลลานะช่วยแม่ให้พ้นจากภพเปรต ฉบับจีนของเรื่องนี้เก่าสุดพบในต้นฉบับตุนหวงราวศตวรรษที่ 9 และยังถูกนำไปเล่นเป็นงิ้วพื้นบ้าน

อีกกลุ่มลงไปเพราะนั่นคืองานของเขา หมอผีหญิงของชาวแมนจูลงไปแดนคนตายแล้วพาวิญญาณเด็กชายชื่อเซร์กูไดกลับมาจนฟื้น อังกากุตของอินูอิตเดินทางทางวิญญาณไปบ้านของเซดนาใต้ทะเลเพื่อเอาใจนาง นอยดีของชาวซามีเข้าภวังค์ไปปรึกษาเทพและผู้ตาย และพาคนที่ดูเหมือนตายกลับจากแดนผู้ตายได้ ที่โมตลาฟในวานูวาตูมีชายคนหนึ่งลงไปในภวังค์โดยรับค่าจ้าง บันทึกจากวานูวาตูและจากหมู่เกาะโทรบริอันด์พูดคล้ายกันว่าการลงไปแล้วกลับมา “ไม่ใช่เรื่องหายาก” คนที่ดังที่สุดในโอมารากานาคือหญิงชื่อบวอยลาเกซี ผู้นำเพลงของบาโลมากลับขึ้นมา

บางเรื่องเป็นการบุกเข้าไปสู้หรือหลอกเจ้าแดนตาย ฝาแฝดวีรบุรุษของมายาลงไปซีบัลบา เอาชนะเจ้าแดนตาย แล้วกลายเป็นดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ เกทซาลโกอาตล์ของแอซเท็กหลอกเจ้ามิกตลานจนได้กระดูกมาสร้างมนุษย์ แม้บางชิ้นจะหัก เวนาเมอยเนนของฟินแลนด์ไปตูโอเนลาทั้งที่ยังมีชีวิต แล้วแปลงเป็นงูหนีออกทางตาข่ายเหล็กของตูโอนี ส่วนเกเซอร์ฉบับมองโกลพังประตูเหล็กของนรก พบแม่ที่ราชสำนักเอร์ลิก แล้วพานางขึ้นม้าไปสวรรค์

อีกกลุ่มขึ้นไปหรือลงไปเพื่อดูแล้วกลับมาบอก คัมภีร์อรทาวีราฟของโซโรอัสเตอร์ ซึ่งเป็นรูปสุดท้ายในศตวรรษที่ 9–10 เล่าว่าวีราซเห็นทั้งสวรรค์และนรกในภวังค์ ในการเดินทางยามค่ำคืน อิสรออ์และมิอ์รอจ ศาสดามุฮัมมัดขึ้นสู่ฟากฟ้า ได้เห็นสวรรค์และนรกแล้วกลับมา ศาสนาคริสต์เล่าว่าระหว่างการตรึงกางเขนกับการคืนพระชนม์ พระคริสต์เสด็จลงแดนตายไปช่วยวิญญาณที่ติดอยู่ที่นั่น

สิ่งที่ตรงกันจริง ๆ

ถ้ากลั่นทั้ง 49 ความเชื่อ จะเหลือแก่นไม่กี่ข้อ ข้อแรก ทางลงมีอยู่และคนเป็นใช้ได้ จะเป็นรู ถ้ำ ภวังค์ หรือความเจ็บป่วยก็ตาม ข้อสอง หลายคนลงไปเพราะมีคนที่อยากพากลับ แม่ใน 6 ความเชื่อ คู่ชีวิตใน 5 ความเชื่อ น้องสาวในเรื่องของชาวเวนดัต ข้อสาม แดนคนตายมีกติกา และข้อที่ซ้ำกันจากญี่ปุ่นถึงกรีกถึงชาวเมารีคือห้ามกินอาหารที่นั่น ข้อสุดท้าย การกลับมามักมีราคา ต้องทิ้งคนไว้แทน ต้องกลับไปอีกครึ่งปี กลับมามือเปล่า หรือกลับมาแล้วไม่เหมือนเดิม และในหลายเรื่อง คนที่กลับมาได้พกเรื่องเล่ามาให้คนเป็นรู้ว่าข้างล่างเป็นอย่างไร

ความต่างในความเหมือน

ที่ต่างกันคือผลลัพธ์ นางสาวิตรีในมหาภารตะได้ชีวิตสามีคืน เจ้าหญิงบารีชุบชีวิตพ่อแม่ได้ ชายชาวตองงาได้ภรรยาคืนเพราะฮิกูเลโอยอมปล่อย แต่แฮร์โมดร์กับชายเจ็ดคนของเชโรกีกลับมาเปล่า เรื่องของเทพหลายเรื่องเป็นวงรอบ เทพพายุแห่งเมืองเนริกของฮิตไทต์หายลงยมโลกและมีพิธีเรียกกลับ ลูซินของอาร์มีเนียซึ่งเป็นดวงจันทร์แก่ลงตอนจันทร์แรม ไปสวรรค์ แล้วกลับมาเกิดใหม่ บางเรื่องก็ไม่ใช่การตายจริง ซาลม็อกซิสของชาวดาเซีย ตามที่เฮโรโดตัสได้ฟังจากชาวกรีกริมทะเลดำ ซ่อนในห้องใต้ดินสามปีให้คนไว้ทุกข์ แล้วกลับมาปรากฏเพื่อยืนยันคำสอนเรื่องความเป็นอมตะ แหล่งเยอรมันมองว่าเรื่องนี้ล้อเลียนคำสอนของพีทาโกรัส

กลับมาที่บ้านเรา

ในเรื่องพระมาลัย สัตว์นรกฝากให้ญาติทำบุญส่งไปให้ ญาติที่ว่านั้นก็คือคนที่นั่งฟังสวดอยู่ในงานศพไทยเมื่อศตวรรษที่ 19 ทุกครั้งที่เรื่องนี้ถูกสวด คนที่กลับขึ้นมาจากนรกได้ส่งข้อความถึงมือผู้รับแล้ว ที่เหลือเป็นเรื่องของคนฟัง

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

แอฟริกา

ยุโรป

อเมริกา

โอเชียเนีย

ดูรายชื่อทั้งหมด 49 ความเชื่อ

เอเชีย (25) · พุทธเถรวาท (ไทย) · พุทธมหายาน / พุทธจีน · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · ชินโต (ญี่ปุ่น) · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ศาสนาโซโรอัสเตอร์ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ฮินดูบาหลี (อากามาฮินดูดาร์มา) · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ศาสนาซูเมอร์ · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ลัทธิหมอผีของชาวแมนจู · ศาสนาคานาอันโบราณ · ศาสนาฮิตไทต์ · ศาสนามาณีกี · ศาสนาอาร์มีเนียก่อนคริสต์ศาสนา · ศาสนามันดาอี

แอฟริกา (6) · อียิปต์โบราณ · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ศาสนาอิสลาม · ศาสนาอาคาน (กานา) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซูลู

ยุโรป (13) · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม (สร้างขึ้นใหม่) · ความเชื่อดั้งเดิมฟินแลนด์และคาเรเลีย (ตามตำนานคาเลวาลา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซามี · ปรัมปราวิทยาไอริช · ศาสนาและเทพปกรณัมเวลส์ยุคก่อนคริสต์ · ศาสนาดาเซียและเกเต

อเมริกา (10) · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · มายา (แหล่งก่อนสเปนและยุคอาณานิคม) · ศาสนายูดาห์ · ศาสนาคริสต์ · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ความเชื่อของชาวโอจิบเว (อานิชินาเบ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเชโรกี · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อของชาวเวนดัต (ฮูรอน) · ศาสนาดั้งเดิมของฮาวาย

โอเชียเนีย (5) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเมารี · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ชาวหมู่เกาะโทรบริอันด์ (คิริวินา, ปาปัวนิวกินี) · ศาสนาจารีต (กัสตอม) ของวานูวาตู (โดยเฉพาะหมู่เกาะแบงส์และทอร์เรสทางเหนือ) · ศาสนาดั้งเดิมของตองงา

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ทุกข้อมีลิงก์ต้นทาง ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ความเชื่อที่มีคนเขียนถึงมาก (อียิปต์ กรีก จีน) จึงมีโอกาสถูกนับมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →