บรรพบุรุษยังอยู่กับเรา

194 ความเชื่อใน 5 ทวีปเล่าตรงกันว่าคนตายไม่ได้หายไปไหน เขาย้ายไปอยู่มุมหนึ่งของบ้าน รอข้าว รอน้ำ และคอยดูแลลูกหลาน

บ้านไทยหลายหลังมีศาลอยู่หน้าบ้านสองหลัง หลังหนึ่งตั้งบนเสาต้นเดียว เป็นศาลพระภูมิของเทพผู้ดูแลที่ดิน ตอนตั้งต้องให้พราหมณ์ดูฤกษ์และทิศให้ อีกหลังเตี้ยกว่า มีสี่หรือหกเสา เป็นศาลตายาย ส่วนในตัวบ้านยังมีผีบ้านผีเรือนที่เจ้าของบ้านไหว้เอง ถึงวันปีใหม่หรือวันเกิดก็ยกอาหารมาเซ่น พอถึงสารทไทย คนในบ้านไปทำบุญที่วัด แล้วกรวดน้ำอุทิศให้ญาติที่ล่วงลับ

ถ้าออกไปดูบ้านคนในที่อื่นของโลก จะเจอภาพคล้ายกันซ้ำแล้วซ้ำอีก ในชุดข้อมูลของซีรีส์นี้มี 194 ความเชื่อที่นับถือบรรพบุรุษ กระจายอยู่ครบทั้งเอเชีย แอฟริกา ยุโรป อเมริกา และโอเชียเนีย มีตั้งแต่ราชวงศ์ซางที่ถือว่าการเซ่นบรรพบุรุษเป็น “กิจการใหญ่ของรัฐ” ไปจนถึงชาวคานากที่ทุกวันนี้ยังนับวิญญาณบรรพบุรุษเป็นหนึ่งในสองเสาหลักของชีวิตทางจิตใจ ทั้งหมดนี้เห็นตรงกันว่าคนตายไม่ได้หลุดออกจากครอบครัว เขาแค่เปลี่ยนไปอยู่อีกสถานะหนึ่ง

194 ความเชื่อ5 ทวีป97% ของที่มีแหล่งพูดถึง

ถ้ารวมทุกตำนานเป็นเรื่องเดียว

เรื่องที่จะเล่าต่อไปนี้ไม่ได้มาจากตำนานของชาติใดชาติหนึ่ง เราต่อมันขึ้นจากองค์ประกอบที่โผล่ซ้ำในหลายทวีป สมมติว่าคุณตายคืนนี้ ในหลายสังคม คุณยังไม่ได้เป็นบรรพบุรุษทันที ต้องรอให้คนข้างหลังทำพิธีพาคุณกลับบ้านก่อน ชาวซูลูรอราวหนึ่งถึงสองปี แล้วจึงทำพิธี ukubuyisa เรียกวิญญาณที่ยังเร่ร่อนให้กลับมาเป็นบรรพบุรุษ ถ้าไม่ทำ วิญญาณจะเร่ร่อนไปโดยไม่ได้พัก ชาวโชนาก็ทำพิธี kurova guva ราวหนึ่งปีหลังความตาย ร้องเพลงเรียกแล้ว “แบก” วิญญาณกลับบ้าน ใน 194 ความเชื่อ มี 90 ความเชื่อที่บอกว่าสิ่งที่คนเป็นทำช่วยคนตายได้จริง

เมื่อกลับมาแล้ว คุณจะมีที่อยู่ประจำ 50 ความเชื่อมีหิ้งหรือแท่นบูชาในบ้านที่ตั้งไว้ให้บรรพบุรุษ ในลัทธิขงจื๊อเป็นแผ่นป้ายชื่อที่เชื่อว่าวิญญาณสิงอยู่ ในกระโจมของชาวมองโกลเป็นมุมศักดิ์สิทธิ์ทางทิศเหนือ ที่วางองกอนของตระกูลไว้คู่กับรูปเจงกิสข่าน

แล้วคุณก็ได้กิน 88 ความเชื่อเลี้ยงบรรพบุรุษด้วยอาหาร 50 ความเชื่อรินน้ำ เบียร์ หรือเหล้าให้ ในเมโสโปเตเมีย คนเป็นวางอาหารกับน้ำบนหลุมศพทุกวัน และเอ่ยชื่อบรรพบุรุษไปด้วยทุกครั้ง

ความสัมพันธ์นี้มีทั้งให้และรับ บรรพบุรุษของชาวเฮเรโรให้พรได้และสาปได้ ชาวซยงหนูเชื่อว่าบรรพบุรุษส่งโชคดีหรือโชคร้ายมาให้ได้ ชาวอาตายัลถือว่าใครรักษากฎ Gaga จะได้สุขภาพดีและเก็บเกี่ยวได้ผล ใครทำผิดจะโดนบรรพบุรุษลงโทษ

ถ้าเวลาผ่านไปนานพอ คุณอาจกลายเป็นเทพ ชินโตถือว่าเมื่อครบ 33 ปี วิญญาณจะรวมเข้ากับคามิของครอบครัว ศาสนาพื้นเมืองริวกิวนับว่าบรรพบุรุษกลายเป็นเทพเมื่อผ่านไปเจ็ดชั่วคน และผู้ก่อตั้งตระกูลกลายเป็นเทพผู้พิทักษ์หมู่บ้าน

เดินทางรอบโลก

ที่อยู่ของบรรพบุรุษมักอยู่ในบ้านจริง ๆ ในเวียดนาม แทบทุกครอบครัวมีโต๊ะบูชาบรรพบุรุษ มีกระถางธูป ตะเกียง ถาดผลไม้ห้าอย่าง และถ้วยน้ำ คนที่เพิ่งตายได้โต๊ะแยกของตัวเองจนกว่าจะถูกรวมเข้ากับบรรพบุรุษ และตลอด 100 วันหลังฝัง ครอบครัวจะตั้งข้าวกับแกงให้เขาก่อนตัวเองลงมือกิน ในกระท่อมของชาวซูลู ส่วนหลังสุดที่เรียกว่า umsamo เป็นที่คุยกับบรรพบุรุษ หัวหน้าบ้านจุดเครื่องหอมเพื่อพูดกับเขา บ้านโรมันมีศาล lararium ที่ครอบครัวบูชาเทพประจำบ้านและบรรพบุรุษทุกวัน ส่วนชาวซาโปเทกฝังบรรพบุรุษไว้ใต้ห้องด้านตะวันออกของบ้าน ห้องนั้นจึงกลายเป็นห้องศักดิ์สิทธิ์

เรื่องกินเป็นเรื่องจริงจัง ชาวเมโสโปเตเมียเชื่อว่าคนตายมีแต่ฝุ่นกิน ครอบครัวจึงรินเครื่องดื่มลงหลุมผ่านท่อดินเผาให้คนข้างล่างได้ดื่ม ชาวอาคันในกานารินเครื่องดื่มบูชาบรรพบุรุษ Nsamanfo ในการสวดทุกวัน และยกอาหารให้ในเทศกาลมันเทศ Odwira ชาวบาสก์ให้แม่บ้านเป็นคนดูแลเรื่องนี้ เธอถวายแสงเทียนกับขนมปังให้คนตายของบ้าน เพราะเชื่อว่าวิญญาณกลับมาที่บ้านตอนกลางคืนเพื่อช่วยคนเป็นและกินของที่ถวายไว้ ที่วานูอาตู ช่วงห้าวันที่ผียังวนอยู่ใกล้ ๆ ญาติวางน้ำกับหัวมันย่างไว้บนหลุม ถ้าหนูมากินก็วางให้ใหม่ เพราะหนูตัวนั้นอาจเป็นผู้ตายเอง

หลายที่เก็บร่างของบรรพบุรุษไว้ใกล้ตัว มัมมี่ของกษัตริย์อินคาได้รับอาหาร ถูกถามความเห็น ถูกพาเข้าที่ประชุม และปีละหลายครั้งถูกยกมาเรียงที่ลานเมืองกุสโกให้ประชาชนคารวะ กะโหลกที่เรียกว่า ñatitas ถูกเก็บไว้ในศาลในบ้านเพื่อให้โชคและกันผีร้าย และทุกวันที่ 8 พฤศจิกายน ชาวไอมาราจัดงานให้ มีดนตรี ขนม เหล้า ใบโคคา และบุหรี่ ชาวมาลากาซีทำพิธี famadihana เอากระดูกบรรพบุรุษขึ้นมาห่อผ้า lamba ผืนใหม่ บนเกาะนากีร์ในช่องแคบทอร์เรส พ่อและพี่น้องชายของผู้ตายวางอาหารไว้หน้ากะโหลกที่ตกแต่งแล้ว ส่วนที่แคว้นชาชในวัฒนธรรมซอกเดีย กระดูกพ่อแม่ของกษัตริย์ถูกใส่โถทองคำ แห่ไปรอบ ๆ แล้วโปรยดอกไม้ เครื่องหอม และผลไม้

บางที่บรรพบุรุษเลื่อนขั้นไปเป็นเทพจริง ๆ ชาวราปานุยถือว่าโมอายคือบรรพบุรุษที่กลายเป็นเทพ เป็น “ใบหน้าที่ยังมีชีวิตของบรรพบุรุษ” คอยเฝ้าดูลูกหลาน ชาวฮาวายนับถือ ʻaumākua บรรพบุรุษที่กลายเป็นเทพ ซึ่งมักปรากฏเป็นสัตว์อย่างฉลามหรือนกฮูก ในชวาสมัยมัชปาหิต กษัตริย์ที่สวรรคตแล้วถูกสร้างรูปเป็นเทพในวิหารของตัวเอง อย่าง Kertarajasa ที่ถูกสร้างเป็นหริหระที่ Candi Simping

ความเชื่อนี้อยู่ทนจนผู้มีอำนาจต้องออกมาห้ามหลายรอบ สังคายนาที่ริกาปี 1428 ประณามธรรมเนียม “เลี้ยงวิญญาณ” ของชาวลัตเวีย กฎของศาสนจักรในคูร์ลันด์ปี 1570 ก็ห้ามวางอาหารให้วิญญาณอีกครั้ง แต่ทุกวันนี้กลุ่ม Dievturi ยังถือช่วง Veļu laiks เพื่อระลึกถึงบรรพบุรุษ มิชชันนารีในฮาวายห้ามบูชา ʻaumākua และการเรียกบรรพบุรุษด้วยการรินเครื่องดื่มกับสวดของชาวคิคูยู ทุกวันนี้เป็นสิ่งต้องห้ามในคำสอนทางการของคริสต์

สิ่งที่เหมือนกันจริง ๆ

ถ้ากลั่นทั้ง 194 ความเชื่อ จะเหลือแก่นไม่กี่ข้อ ข้อแรก คนตายยังนับเป็นคนในบ้าน และมักมีที่ทางของตัวเอง จะเป็นหิ้ง โต๊ะ มุมห้อง หรือใต้พื้นบ้านก็ตาม ข้อสอง ความสัมพันธ์นี้เดินด้วยของกินของดื่ม และหลายที่พูดตรง ๆ ว่าถ้าไม่ให้ คนตายจะหิว ชาวอียิปต์โบราณวางอาหารไว้เพราะเชื่อว่ากา (ka) ของผู้ตายยังอดอาหารได้ ข้อสาม มันคือการแลกเปลี่ยน ชาวสวานในจอร์เจียถือเป็นหน้าที่ต้องเลี้ยงดูวิญญาณญาติให้ดีที่สุด แล้วขอสุขภาพกับผลผลิตกลับจากเขา ข้อสุดท้าย สถานะของคนตายเปลี่ยนได้ตามเวลาและตามพิธีที่คนเป็นทำให้ จากวิญญาณเร่ร่อน ไปเป็นบรรพบุรุษ และบางครั้งไปถึงเทพ

ความต่างภายในความเหมือน

ใช่ว่าทุกศาสนาจะคิดแบบเดียวกัน ศาสนายูดายรำลึกถึงคนตายด้วย Yahrzeit และบทสวด Kaddish แต่ห้ามปรึกษาคนตาย ในศาสนาคริสต์ คาทอลิกกับออร์โธด็อกซ์สวดให้คนตาย โปรเตสแตนต์ไม่ทำ ขณะที่คาทอลิกเกาหลีจำนวนมากยังทำพิธีไหว้บรรพบุรุษ หลักฐานจากเปอร์เซียสมัยอะคีเมนิดพูดถึงการเซ่นที่สุสานกษัตริย์อย่างไซรัสที่ 2 แต่ไม่มีของสามัญชน บางที่เลี้ยงเพราะผูกพัน บางที่เลี้ยงเพราะกลัว ศาสนาฮังการีก่อนรับคริสต์ถวายของให้คนตายบ่อย ๆ เพื่อไม่ให้ผีที่ไม่สงบกลับมาทำร้ายคนเป็น ส่วนลัทธิชอนโดเปลี่ยนวิธีตั้งโต๊ะเซ่นตั้งแต่ปี 1897 ให้หันเข้าหาคนไหว้แทนที่จะหันเข้าผนัง เพราะถือว่าบรรพบุรุษปรากฏผ่านตัวคนไหว้เอง

กลับมาที่บ้านเรา

คัมภีร์เปตวัตถุในพระไตรปิฎกเล่าว่าบุญที่ญาติทำแล้วอุทิศไป ช่วยคนที่ไปเกิดเป็นเปรตได้ ความเชื่อเรื่องผีสมัยสุโขทัยก็แยกผีบรรพบุรุษอย่างพ่อแม่ ปู่ย่า และผีผู้ตั้งหมู่บ้าน ออกจากผีประจำภูเขา ถ้ำ ป่า และแม่น้ำมาตั้งแต่ตอนนั้น และชาวมอญที่นครนายกยังใช้การนับถือผีมอญเป็นสิ่งบอกว่าตัวเองเป็นใคร ครั้งหน้าที่กรวดน้ำหลังทำบุญ ก็รู้ไว้ว่าคุณกำลังทำสิ่งเดียวกับคนในอีกเกือบสองร้อยความเชื่อทั่วโลก

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

ศาสนาบอน (ทิเบต)

ลาบรัง: บรรพบุรุษของเผ่าที่ตายไปยังคอยดูแลเผ่าและลูกหลาน สมาชิกครอบครัวเมื่อตายกลายเป็นผู้คุ้มครอง และได้รับเครื่องเซ่น

ที่มา · zh

พุทธเถรวาท (ไทย)

มีการทำบุญอุทิศให้ญาติผู้ล่วงลับ เช่น ในวันสารทไทย

ถ้ารวมทุกตำนานเป็นเรื่องเดียว

เดินทางรอบโลก

สิ่งที่เหมือนกันจริง ๆ

ความต่างภายในความเหมือน

กลับมาที่บ้านเรา

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

ศาสนาบอน (ทิเบต)

พุทธเถรวาท (ไทย)

พุทธมหายาน / พุทธจีน

ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ)

แอฟริกา

อียิปต์โบราณ

ศาสนาโยรูบา

ศาสนาอาคาน (กานา)

ศาสนาดั้งเดิมของชาวซูลู

ยุโรป

แอซเท็ก (เม็กซิกา)

กรีกโบราณ

โรมันโบราณ

ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)

อเมริกา

แอซเท็ก (เม็กซิกา)

มายา (แหล่งก่อนสเปนและยุคอาณานิคม)

ศาสนาอินคา (แอนดีส)

ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)

โอเชียเนีย

ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล)

ความเชื่อชาวอะบอริจินออสเตรเลีย

ศาสนาพื้นเมืองนาอูรู

ศาสนาบูชาบรรพบุรุษของชาวกวาอิโอ (มาไลตา หมู่เกาะโซโลมอน)