คุยกับคนตายผ่านร่างทรง

จากรำผีมอญถึงวูดูเฮติ 182 ความเชื่อใน 5 ทวีปมีคนกลางไว้คุยกับผีและคนตาย และเล่าวิธีคุยคล้ายกันเกินคาด

ในรำผีมอญหรือรำผีโรง ร่างทรงจะโหนผ้าขาวม้าเพื่อให้ผีเข้า พอผีเข้าแล้ว ร่างนั้นก็รำไปตามดนตรี ยกเหล้าขึ้นดื่ม หยิบเครื่องเซ่นขึ้นกิน แล้วหันไปคุยกับลูกหลานของตัวเอง คุยกันจนหมดเรื่อง ผีก็ออก และร่างทรงก็ล้มลงตรงนั้น

ฉากแบบนี้มีญาติอยู่ทั่วโลก ฐานข้อมูลของเรานับได้ 182 ความเชื่อที่มีคนทำหน้าที่เป็นทางผ่านระหว่างคนเป็นกับผี เทพ หรือคนตาย พบครบทั้ง 5 ทวีป และทวีปอเมริกามีมากที่สุดที่ 73 ความเชื่อ บางแห่งให้ผีเข้าร่าง บางแห่งส่งคนเป็นลงไปหา บางแห่งอ่านคำตอบจากตับแกะหรือกระดูก พอเอาทั้งหมดมาวางเรียงกัน เรื่องที่แต่ละที่เล่ากลับเดินไปทางเดียวกันมากกว่าที่คิด

ถ้าเอาทุกเรื่องมาต่อกัน

สิ่งที่จะเล่าต่อไปนี้ไม่ใช่ตำนานของชาติใดชาติหนึ่ง มันคือภาพที่ประกอบขึ้นจากชิ้นส่วนที่ซ้ำกันในหลายทวีป สมมติว่าคุณเป็นคนที่ผีเลือก เรื่องของคุณมักเริ่มจากความเจ็บป่วย ที่เกาหลี หมอผีประเภทคังชินมูรับเทพเข้าร่างหลังจากป่วยด้วยโรคผี ที่ริวกิว ยูตะต้องผ่านคามิดารี อาการป่วยเพราะเทพเรียก ชาวซูลูมีคำว่าอุคุทวาสา ซึ่งหมายถึงทั้งการถูกเรียกและการฝึก ถ้าไม่ได้มาทางป่วย ก็มักมาทางสายเลือด หมอลำผีฟ้าในอีสานส่วนใหญ่เป็นผู้หญิงที่สืบสายกันมา และหมอผีเกาหลีอีกประเภทหนึ่งคือเซซึมมูก็รับตำแหน่งต่อจากตระกูล

จากนั้นคุณต้องฝึกและผ่านพิธีรับเข้า ร่างทรงโอโคมโฟของชาวอาคานในกานาฝึกกันหลายปี ร่างทรงเอมบันดวาในแถบทะเลสาบของรวันดา บุรุนดี และบุนโยโร ต้องผ่านพิธีที่กินเวลาหลายวัน ส่วนนะกะด่อของพม่าต้องทำพิธีแต่งงานกับนะ ซึ่งก็คือผู้ที่จะมาเข้าร่างตัวเอง

วันที่ผีมา ต้องมีอะไรสักอย่างเปิดทาง ซังโกมาของซูลูเข้าภวังค์ด้วยกลอง การเต้น และการสวด ในเตยยัมของเกรละ เทพเข้าร่างผู้แสดงตอนที่เครื่องศีรษะศักดิ์สิทธิ์ถูกสวมลงไป ร่างทรงมอญใช้ผ้าขาวม้า พอเข้าแล้ว ร่างของคุณก็ถูกคนอื่นใช้ เสียงที่ออกจากปากอาจเป็นของบรรพบุรุษอย่างที่ชาวซูลูเชื่อ หรือของเทพอย่างในเตยยัม การเข้าสิงแบบนี้เจอใน 88 ความเชื่อ และเจอครบทั้ง 5 ทวีป

ร่างทรงไม่ได้ทำงานคนเดียวเสมอไป บางที่มีคนทำหน้าที่ซักถามโดยเฉพาะ ในพิธีมาอินปุเตรีของมลายู เมื่อโต๊ะปุเตรีเคลิ้มและวิญญาณเข้าร่างแล้ว โต๊ะมินดุกซึ่งเป็นคนสีรือบับจะซักถามหาสาเหตุโรคของผู้ป่วย คำถามที่คนทั่วโลกยกมาถามก็เป็นเรื่องใกล้ตัวทำนองนี้ ป่วยเพราะอะไร ตายอย่างไร ผีตนไหนไม่พอใจ และต้องเอาใจด้วยอะไร ที่ปาเลา ผู้นับถือโมเดคเงยถามวิญญาณถึงสาเหตุการตายกันในงานศพ ส่วนชาวกุซีหลายคนยังไปหาหมอดูโอโมรากอรีเพื่อให้ชี้ว่าวิญญาณผู้ตายตนไหนไม่พอใจ และต้องทำอย่างไรให้เขาพอใจ

เมื่อได้คำตอบครบ ผีก็ออก ร่างทรงมอญล้มลงตรงนั้น คนเป็นได้คำตอบกลับบ้าน ร่างทรงได้ร่างของตัวเองคืน นี่คือเส้นทางหลักของเรื่อง แต่ยังมีอีกสองทาง 41 ความเชื่อเล่ากลับด้าน ให้คนเป็นเป็นฝ่ายเดินทางไปหาคนตายเอง และ 96 ความเชื่อมีการทำนาย ซึ่งอ่านคำตอบจากสิ่งของได้โดยไม่ต้องมีใครถูกสิง

เดินรอบโลก

คำที่ใช้เรียกร่างทรงบอกอะไรได้มาก ในศาสนาพื้นบ้านจีนทางใต้ที่คนไทยเชื้อสายจีนนับถือด้วย ร่างทรงกี่ต๋องมีอีกชื่อว่าม้าทรง ในวูดูเฮติ โลอาแต่ละองค์เลือกผู้รับใช้ของตัวเอง และเรียกคนนั้นว่าชวาล ซึ่งแปลว่าม้า วูดูโดมินิกันเรียกผู้ปฏิบัติว่ากาบาโย ซึ่งก็แปลว่าม้าเหมือนกัน ส่วนที่ทิเบต ร่างทรงเนชุงเป็นร่างทรงประจำองค์ดาไลลามะ เทพธรรมบาลเข้าทรงแล้วให้คำพยากรณ์ที่ใช้ตัดสินเรื่องศาสนาและการเมือง

ถ้าคนที่มาเป็นคนตาย บางที่ให้เขาพูดเองเต็มปาก ยูตะของริวกิวพูดแทนวิญญาณคนตายในบุรุษที่หนึ่ง อิตาโกะทางเหนือของโทโฮกุทำพิธีคุจิโยเสะ เรียกวิญญาณมาพูดผ่านตัว ในพิธีคนตายของเกาหลี ผู้ตายก็พูดผ่านมูดัง ที่หมู่เกาะมาร์แชลล์ ผีญาติที่ตายไปแล้วกลับมาเข้าร่างคนในครอบครัวเองเพื่อบอกข้อมูลหรือช่วยเหลือ

ภาษาที่ผีใช้ก็เป็นอีกเรื่องหนึ่ง ในพิธีจัมบีของเซาตูเม วิญญาณคนตายที่เข้าสิงมักพูดภาษาแองโกลา ชาวมารูนในจาเมกาพูดกับคนที่ถูกบรรพชนเข้าทรงด้วยภาษาครีโอลมารูน บางครั้งผีก็มาเล่าเรื่องของตัวเอง ดยาโคโนวาบันทึกบทสนทนาระหว่างเชมันตูวากับวิญญาณผู้ตายคนหนึ่ง ซึ่งบอกว่าเอร์ลิกข่านเรียกเขาไปเร็วเกินกำหนด

อีกทางคือคนเป็นเดินไปหาคนตายเอง จาก 41 ความเชื่อที่เล่าแบบนี้ 26 อยู่ในทวีปอเมริกา หมอผียาโนมามีสูดผงยาโกอานาแล้วบอกว่าตัวเอง "ตาย" ก่อนจะเรียกวิญญาณชาปีรีลงมา ทางเอเชีย เชมันบูรยัตเดินทางไปหาเอร์ลิกข่านเพื่อนำวิญญาณคนป่วยกลับ โดยเสนอค่าไถ่เป็นปศุสัตว์ สุรา และผลิตภัณฑ์นม เมซุลตาเนของจอร์เจียคือผู้หญิงที่ไปโลกหน้าทางจิต แล้วนำคำขอของคนตายกลับมา บันทึกจากหมู่เกาะโทรบริอันด์ช่วงปี 1915–1918 เล่าถึงคนอย่างบวอยลาเกซีกับโมนีกาอู ที่ไปตูมาแล้วนำข่าวและเพลงจากวิญญาณกลับมาด้วย

ทางที่สามไม่ต้องมีใครถูกสิง แค่ต้องอ่านสัญญาณให้เป็น ในเมโสโปเตเมีย บารูอ่านสารของเทพจากตับแกะที่บูชายัญ ขณะที่หมอเรียกผีของบาบิโลนปลุกเอเทมมูหรือผีคนตายขึ้นมา ชาวอีทรัสคันอ่านตับเหมือนกัน และตับสำริดแห่งปีอาเชนซาก็แสดงการแบ่งท้องฟ้าให้เทพแต่ละองค์ลงบนตับ ในแอนดีส ชาวอินคาปรึกษามัมมี่บรรพบุรุษผ่านมัลกิปวิลลัก ผู้พูดแทนบรรพบุรุษ กรีกโบราณมีทั้งพีเธียที่พยากรณ์ขณะถูกอพอลโลเข้าสิง และเนโครมันเทออน ที่ผู้คนมาพูดคุยกับบรรพบุรุษที่ตายไปแล้ว

สิ่งที่ตรงกันจริง ๆ

ถ้ากลั่นทั้ง 182 ความเชื่อให้เหลือแต่แก่น จะได้ราวสี่ข้อ ข้อแรก คนตายและเทพไม่คุยกับใครก็ได้ ต้องมีคนกลาง จะเรียกว่ามูดัง ซังโกมา หรือนอยดีก็ตาม ข้อสอง คนกลางคนนั้นมักถูกเลือก ผ่านการป่วยอย่างคามิดารีของริวกิว หรือผ่านสายตระกูลอย่างหมอลำผีฟ้าอีสาน ข้อสาม การเข้าและการออกต้องมีสัญญาณที่ทุกคนเห็น ทั้งเสียงกลองของซูลูและซามี เครื่องศีรษะของเตยยัม และจังหวะที่ร่างทรงมอญล้มลง ข้อสุดท้าย เรื่องที่ถามเป็นเรื่องในชีวิตจริง ใครป่วยเพราะอะไร ใครตายอย่างไร ผีตนไหนยังค้างใจ และที่มาร์แชลล์ ผีญาติกลับมาก็เพื่อบอกข้อมูลหรือช่วยคนในบ้าน

ต่างกันตรงไหน

ความต่างอยู่ในรายละเอียด นอกจากเรื่องว่าผีมาหาคนหรือคนไปหาผี แม้แต่ในบ้านเดียวกันก็ยังเห็นไม่ตรงกัน แหล่งภาษาเวียดนามแย้งว่าในพิธีเห่าโด่งของเต่าเหมิ่ว เทพไม่ได้เข้าร่างจริง ร่างทรงที่แต่งกายเป็นเทพนั้นเป็นเหมือนนักบวชมากกว่า และมีสามศาสนาที่คัมภีร์ห้ามไว้ชัด ศาสนายูดาห์กับศาสนาคริสต์อ้างเฉลยธรรมบัญญัติ 18:11–12 ที่ประณามคนทรงและการถามคนตาย เรื่องเล่ายังบอกว่ากษัตริย์ซาอูลขับไล่คนทรงออกจากอิสราเอล ก่อนจะแอบไปหาหญิงทรงที่เอ็นโดร์เสียเอง ศาสนาอิสลามห้ามกะฮานะฮ์ มีหะดีษว่าใครไปถามหมอดู ละหมาดของเขาจะไม่ถูกรับ 40 วัน ส่วนในอาระเบียก่อนอิสลาม คาฮินเคยพูดด้วยแรงดลใจจากวิญญาณหรือญินเป็นร้อยกรองสัมผัส

กลับมาที่บ้านเรา

สำหรับคนไทย เรื่องนี้อยู่ใกล้กว่าที่คิด รำผีฟ้าในอีสานยังใช้รักษาโรคที่เชื่อว่าเกิดจากผิดผี และหมอลำก็ยังขอขมาพญาแถนอยู่ ในศาสนาพื้นบ้านจีนที่คนไทยเชื้อสายจีนนับถือ มีทั้งกี่ต๋องที่ถูกเทพประทับ และพิธีกวนลั่วอินที่พาคนเป็นไปยมโลก คนที่เคยได้ยินคำว่าม้าทรงมาตั้งแต่เด็ก อาจไม่เคยรู้ว่าในวูดูเฮติเขาเรียกร่างทรงว่าชวาล และในวูดูโดมินิกันเรียกว่ากาบาโย ทั้งสองคำแปลว่าม้าเหมือนกัน

ตัวอย่างจากแต่ละทวีป พร้อมแหล่งที่มา

เอเชีย

แอฟริกา

ยุโรป

อเมริกา

โอเชียเนีย

ดูรายชื่อทั้งหมด 182 ความเชื่อ

เอเชีย (39) · พุทธวัชรยาน (ทิเบต) · ศาสนาฮินดู (พระเวท / ปุราณะ) · ศาสนาพื้นบ้านจีน / เต๋า · ชินโต (ญี่ปุ่น) · เมโสโปเตเมีย (สุเมเรียน / บาบิโลน) · กรีกโบราณ · ความเชื่อพื้นบ้านไทย (ผี ขวัญ ยมบาล) · ศาสนาหมอผีเกาหลี (มูซก) · ศาสนาพื้นบ้านเวียดนามและการบูชาบรรพบุรุษ (Đạo Ông Bà) · ลัทธิอานิโต (ตากาล็อกและวิซายัน ฟิลิปปินส์) · ฮินดูบาหลี (อากามาฮินดูดาร์มา) · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาบอน (ทิเบต) · ศาสนาแคว้นฉู่ · ศาสนาสมัยราชวงศ์ชาง · ศาสนาซาร์มาเทียนและอลัน · ศาสนาไซเธีย (ไซเธียนและซากา) · ศาสนาฮูร์เรีย · ศาสนาอาระเบียใต้ก่อนอิสลาม · ความเชื่อยุคโคฟุน (ญี่ปุ่นโบราณ) · ศาสนาปาลไมรา · ศาสนาพื้นบ้านจีนฮกเกี้ยน แต้จิ๋ว กวางตุ้ง (รวมชาวไทยเชื้อสายจีน) · ลัทธิอนุตตรธรรม · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ลัทธิหมอผีของชาวแมนจู · ลัทธิเต๋า · ศาสนาคานาอันโบราณ · ศาสนาอาหรับก่อนอิสลาม · ศาสนาฮิตไทต์ · ศาสนาจอร์เจียก่อนคริสต์ศาสนา · ศาสนาอาร์มีเนียก่อนคริสต์ศาสนา · การนับถือนะ (ศาสนาพื้นบ้านพม่า) · ลัทธิกาวด่าย · เต่าเหมิ่ว (ลัทธิบูชาพระแม่ของเวียดนาม) · ศาสนาผีลาว–อีสาน (ผี แถน ขวัญ) · ความเชื่อพื้นบ้านมลายู (โบโมห์ ปาวัง เซอมางัต ฮันตู มะโย่ง/มาอินปุเตรี) · การนับถือผีมอญ · ศาสนาดั้งเดิมตากาล็อกและวิซายัส (อานิโต บาทาลา บาบายลัน) จากแหล่งภาษาตากาล็อก/เซบัวโน

แอฟริกา (28) · อียิปต์โบราณ · ศาสนาโยรูบา · ศาสนาอาคาน (กานา) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซูลู · ศาสนาคองโก · ศาสนาลูบา · ศาสนาพื้นบ้านเซาตูเม (จัมบี) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวมาไซ · ศาสนาดั้งเดิมของชาวกุซี · ศาสนาบันตูเขตทะเลสาบ (รวันดา บุรุนดี บุนโยโร: อิมานา ริยังกอมเบ) · ความเชื่อเรื่องวิญญาณชายฝั่งสวาฮีลี (มิซิมู เปโป) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวดิงกา · วาเกฟฟานนา (ศาสนาดั้งเดิมโอโรโม) · ซาร์ (การเข้าสิงของวิญญาณ เอธิโอเปีย ซูดาน) · ศาสนาอามาซิก (เบอร์เบอร์/ลิเบียโบราณ) · ศาสนาพื้นบ้านอามาซิก/มาเกร็บที่ยังมีอยู่ (เยนนาเยร์ ทิสลิต นันซาร์ สุสานนักบุญ ญิน) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสวาซี · ศาสนาดั้งเดิมของชาวโชนา · ศาสนาของชาวซาน · ศาสนาดั้งเดิมของชาวเชวา (ญาอู) และลัทธิมโบนา · ศาสนาดั้งเดิมมาดากัสการ์ (ฟมบากาซี) · ความเชื่อเรื่องวิญญาณของคอโมโรส (ญิน ปาโตรซี ตรุมบา) · ความเชื่อพื้นบ้านครีโอลเซเชลส์ (กรีกรี บอนอม ดี บวา) · วูดูแอฟริกาตะวันตก (ฟอน เอเว กุน) · ศาสนาด็อกอน · ศาสนาชาวบีจาโก (หมู่เกาะบิสซาโกส) · ลัทธิโบรีของชาวเฮาซาและศาสนามากูซาวา · ศาสนาดั้งเดิมของชาวเซนูโฟ (โปโร ซานโดโก)

ยุโรป (22) · กรีกโบราณ · โรมันโบราณ · นอร์ส · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาซาร์มาเทียนและอลัน · ศาสนาไซเธีย (ไซเธียนและซากา) · ศาสนาของอารยธรรมนูรากี (ซาร์ดิเนีย) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวซาฮา (ยาคุต) — ไอยือ · ลัทธิหมอผีของชาวอีเวนกี · ลัทธิหมอผีของชาวนาไน (เฮ่อเจ๋อ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวคันตีและมันซี (อ็อบ-อูกริก) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวสลาฟ · ศาสนาดั้งเดิมของลัตเวีย (รวมขบวนการเดียฟตูรีบา) · ศาสนาดั้งเดิมของลิทัวเนีย (รวมขบวนการโรมูวา) · ความเชื่อดั้งเดิมฟินแลนด์และคาเรเลีย (ตามตำนานคาเลวาลา) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวซามี · ศาสนาก่อนคริสต์ของชาวฮังการีและความเชื่อเรื่องตาลโตช · ศาสนาลูซิทาเนีย (ไอบีเรียตะวันตก) · ปรัมปราวิทยาไอริช · ศาสนาและเทพปกรณัมเวลส์ยุคก่อนคริสต์ · ศาสนาอีทรัสคัน

อเมริกา (73) · แอซเท็ก (เม็กซิกา) · มายา (แหล่งก่อนสเปนและยุคอาณานิคม) · ศาสนาอินคา (แอนดีส) · ศาสนาลาโกตา · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · กังดงแบล · อุมบันดา · ซันเตรีย (เรกลาเดโอชา / ลูกูมี) · วูดูเฮติ · ความเชื่อไตโน · ศาสนาชาวิน (ชาวิน เด อวนตาร์) · ศาสนานัซกา · ศาสนาตีวานากู · ศาสนาปารากัส · ความเชื่อเกชัว (แอนดีส) · ความเชื่อไอมารา · ความเชื่อโกกี · ศาสนามาปูเช · ความเชื่อแห่งซิงกูตอนบน (กุยกุโร กาลาปาโล) · ความเชื่อโบโรโร (โบเอ) · ความเชื่อชาวตูกาโนแห่งแม่น้ำวาอูเปส (ตูกาโน เดซานา) · ความเชื่อตีกูนา (มากือตา) · บาตูเก (รีโอกรันดีดูซูล) · ตามบอร์ เด มินา (มารันเยา) · ชังโก เด เปร์นัมบูโก (ชังโกแห่งเรซีฟี) · กาตินโบ-ฌูเรมา (ฌูเรมาศักดิ์สิทธิ์) · เอนกันตาเรีย · กิมบันดา · กอมฟา · คอนวินซ์ · ศาสนามารูนจาเมกา (กุมฟู) · กาลีไมบูชา (ศักติแคริบเบียน / ศาสนามัทราส) · ปาโลมอนเต (เรกลาเดปาโล / ปาโลมายอมเบ) · รีไววัลไซอัน · กูมีนา · ไมอัล · วินตี · ศาสนาโอรีชาตรินิแดด (ชังโก) · แบปทิสต์จิตวิญญาณ (ชาวเตอร์แบปทิสต์) · ลัทธิมาเรีย ลิออนซา (จิตนิยมเวเนซุเอลา) · วูดูโดมินิกัน (21 ดิวิซิโอเนส) · ศาสนากูนา (ดุเล) — อีเบออร์กุน · ความเชื่อเอมเบรา (ไจบานิสโม) · ศาสนาบรีบรี · ศาสนาดั้งเดิมมิสกิโต · ศาสนากาลินาโก (แคริบเกาะ) · ศาสนาการีฟูนา (ดูกู) · ความเชื่อเรื่องจัมบี/ดัปปี (คติชนแคริบเบียน) · ศาสนาปิปิล (ชาวนาวาแห่งเอลซัลวาดอร์) · ศาสนาเลนกา · ความเชื่อกวารานี (มบยา · อาวา · ปาอี ตาวีเตรา) · ความเชื่อตูปี/ตูปีนัมบา (ชายฝั่งบราซิล) · จักรวาลวิทยาชิปิโบ-โกนิโบ · ความเชื่อวาโอรานี (อัวโอรานี) · ความเชื่อก็อม (โตบา) แห่งกรานชาโก · ความเชื่อวายู (ลากวาฮีรา) · ศาสนาซาโปเทก · ศาสนาปูเรเปชา (ตาราสกัน) · ศาสนาฮุยโชล (วิชาริกา) · ความเชื่อของชาวโอจิบเว (อานิชินาเบ) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวอินูอิต · ความเชื่อของชาวเวนดัต (ฮูรอน) · ความเชื่อชูอาร์ (รวมอาชูอาร์ ตระกูลฮีวาโร) · ความเชื่อกิชวาแห่งเอกวาดอร์ (อเมซอนและที่สูง) · ความเชื่อยาโนมามี · ความเชื่อกาลีญา (การิบ) · ความเชื่อเซลก์นัม (ติเอร์ราเดลฟวยโก) · ความเชื่อยากัน (ยามานา) · ความเชื่อเตอูเอลเช (อาโอนิเกงก์) · ความเชื่อเดียกีตา (รวมกัลชากี) · ความเชื่อชาร์รูอา · ความเชื่อโลโกโน (อาราวัก) · ศาสนาดั้งเดิมของฮาวาย

โอเชียเนีย (14) · ความเชื่อดั้งเดิมของชาวเมารี · ลัทธิเท็งกรี (เติร์กและมองโกล) · ศาสนาพื้นเมืองนาอูรู · ความเชื่อดั้งเดิมหมู่เกาะมาร์แชลล์ · ศาสนาดั้งเดิมปาเลาและลัทธิโมเดคเงย · ความเชื่อดั้งเดิมตูวาลู · ความเชื่อและจารีตของชาวคานัก (นิวแคลิโดเนีย) · ศาสนาดั้งเดิมของชาวฟีจี (ก่อนคริสต์) · ชาวหมู่เกาะโทรบริอันด์ (คิริวินา, ปาปัวนิวกินี) · ศาสนาจารีต (กัสตอม) ของวานูวาตู (โดยเฉพาะหมู่เกาะแบงส์และทอร์เรสทางเหนือ) · ชาวเกาะช่องแคบทอร์เรส (เซนาดท์ เกส): จารีตเกาะ (ไอลัน กัสตอม) และศาสนาก่อนคริสต์ · ศาสนาดั้งเดิมของตาฮีตีและหมู่เกาะโซไซตี (มาโอฮี) · ศาสนาดั้งเดิมของซามัว · ศาสนาดั้งเดิมของตองงา

วิธีนับ: รวบรวม 370 ความเชื่อจากทุกทวีป ทั้งที่ยังมีคนนับถือและอารยธรรมโบราณ จากแหล่งหลายสิบภาษา นับ 1 ความเชื่อเป็น 1 เสียง และนับเฉพาะที่มีแหล่งยืนยัน ทุกข้อมีลิงก์ต้นทาง ความเชื่อที่ไม่ปรากฏในหน้านี้ไม่ได้แปลว่าไม่มีความเชื่อนั้น อาจแค่ยังไม่มีเอกสารที่เราค้นถึง ความเชื่อที่มีคนเขียนถึงมาก (อียิปต์ กรีก จีน) จึงมีโอกาสถูกนับมากกว่าความเชื่อที่เล่าปากต่อปาก ข้อมูลบางส่วนมาจากบันทึกของมิชชันนารีหรือคนนอก

ดูว่า 26 ศาสตร์เห็นตรงกันเรื่องไหนของคุณ →